X
تبلیغات
سخن

                                بوسعید در میان مردم

                                             قسمت ششم

                          در کوی تو می دهند جانی به جوی

                          جانی چه بود که کاروانی به جوی

                           از وصل تو یک جو به جانی ارزد

                       زین نقد که ما راست جهانی به جوی

                                                                    ابو سعید

   تاثیر ابو سعید برعطار نیشاپوری

  یک از صوفیان بزرگ که تاثیر شگرفی در تکامل وپختگی افکار واندیشه های صوفیان پس از خود، گذاشته است ابو سعید است. ابو سعید یک از آن نادر عارفان است که در زمان خود به شهرت رسید ونامش در اقصای عالم پراگنده شد. این حزم ظاهری اندلسی ( وفات ۴۵۶ هجری ، قمری )، که معاصر ابو سعید بود، ازوی نام می برد و از اینکه ابو سعید بعضی روزها صد ها رکعت نماز می خوانده، و برخی اوقات یک هفته کامل نماز نمی خوانده ، اظهار شگفتی کرده ومی گوید که :

  - این کفرو ضلالت آشکار است.

 ازاین سخن اندلسی بر می اید که ابوسعید ، با آگاهی خواسته تا نشان بدهد که پرستش خدواند نیازمند قوانین مشخصی نیست که حتماً شما در ۲۴ ساعت پنج وقت به درگاه او نمازببرید. در هر زمان وفرصتی که توانستید اورا نیایش کنید حتی اگر دریک روز صدبار هم به پیشگاه او سجده ببرید، قبول در گاه او است واگر یک هفته  به نیایش نرفتید خداوند برشما سخت نمیگیرد. ابو سعید در اینجا بار دیگر  از متن کالبد ساخته شده ای متشرعان عبور نموده وقید های قراردادی آنها را در هم شکسته است. ابو سعید این عارف خدا جو، حتی در پرستش خداوند هم با نوع آزادگی برخورد میکند ، چون به این حقیقت پی برده است که خداوند، بندگان خودرا در انقیادی قرار نمیدهد که به گونه ای قراردادی در هیئت یک نظم خشک ۲۴ ساعته، اورا عبادت نماید . یعنی هر زمانی  مخلوق او خودش اصلح میداند میتواند به نیایش او بپردازد. در اینجا میتوان گفت که ابو سعید نوعی اختیار را برای انسان  مسلمان تجویز میکند ودر عین زمان نشان میدهد که آدمی خود زمامدار وخلیفه ای اندیشه های خود است که حتی میتواند خالق خودرا به اختیار خود خارج از هر قیدو بندی شکران بگذارد. فراموش نشود که  چنین عملکردی در اواخر سده چهارم واوایل سده پنجم هجری ، آنهم از سوی یک صوفی وعارف مشهور وبلند نام، حتی در تصور نمی گنجد. چنانچه معلوم میشود این نوع برخورد آزادمنشانه ابوسعید در زمان خودش ، از دید متشرعان پنهان نمانده واورا به کفرو ضلالت هم متهم میکردند. چون سنت شکنی ، آن هم در  یک عرصه بسیار حساس که قرن ها جامعه بدان اقتدا کرده اند ، کار آسانی نیست. اما فضیلت ، آگاهی ، دانش وجسارت ابو سعید به آن حدی رسیده بود که کسی نمی توانست بطور علنی علم تکفیر را علیه او بلند نماید . خطابه های ابو سعید در منابیر و جوشش مردم در پای منبرش ، اورا به یک شخصیت زبردست، عالم  ودانشمند زمان تبدیل کرده بود وهزاران نفر از فاصله های بسیار دور، برای شنیدن سخنان بوسعید، منزل میکردند تا از منبع دانش وخرد او فیض ببرند. این بی جهت نبود که بزرگترین حکیم زمان، دانشمند وفیلیسوف بزرگ ، ابن سینای بلخی، به وضوح ارادت خودرا نسبت به ابو سعید، به عنوان یک انسان فرهیخته وفاضل نشان داده است که ما دربخش قبلی با تفصیل ازآن سخن گفتیم. اما همه اینها بدان معنا نبود که ابو سعید مانند هرعارف پارسا وآزاد منش در زمان خودش اتهامات زیادی را به جان  نخریده باشد. ولی این مردبزرگ به دلیل اینکه از پشتوانه ای عظیم مردمی برخوردار بود ، قداره بندان متشرع نتوانستند که اورا از جایگاه بلندش به زیر آورند واو همچنان تا پایان عمر پردرخشش وپر جاذبه باقی ماند. 

 یکی از بزرگترین پیروان ابوسعید ابوالخیر، شاعر نامدار، عارف فرهیخته، عطار نیشا پوری  بوده که تقریباً یک قرن بعد از ابوسعید می زیسته است. عطار نیشاوپری که یکی از سخنسرایان وعارفان بزرگ سده ششم وهفتم هجری به شمار میرود تقریباً در تمامآاثار شعری ونثری خود ازابو سعید این شیخ بزرگوار مهنه یاد میکند. شیخ عطار که شاید در میان شعرای عارف وصوفی زیاد ترین آثار شعری را بنام خود رقم زده است و سرآمد روزگار خود یه شمار میرود، در تمام آثار خود بدون کدام مجامله ارادت آشکار خودرا به ابو سعید نشان داده است.  چنانچه عطار نیشاپوری در اسرار نامه چنین می گوید :

                                   سخن بشنو زسلطان طریقت

                                    سپهسالار دین شاه طریقت

                                   سلیمان سخن در منطق الطیر

                                 که این کس بو سعید است ابن بوالخیر

  عطار ، این نادره روزگار با طرح کتاب منطق  الطیر خود، در واقع از زبان مرغان هفت منزل عرفانی ویا هفت شهر عشق را شرح میدهد. نکاتی  اموزنده، منطقی وبیدار کننده که در این کتاب آورده است ، بدون هیچ شبهه ای اورا به یک اثر جاودن عرفانی و به یکی از مهمترین اثر شعری زبان فارسی تبدیل کرده است.

    عطار در جای دیگر می گوید :

       از دم بو سعید می دانم                           دولتی کاین زمان همی یابم

      از مددهای اوبه هر نفسی                        دولتی بیکران همی  یابم

      دل خودرا زنور سینه ء او                            گنج این خاندان همی یابم

    تا که بی خویش گشته ام من ازاو               خویش صاحب قران همی یابم

  گرچه بسیاری از محققان گفته اند که عطار " اویسی "  بود. اویسی که به کسانی گفته میشد که در ظاهر پیری را انتخاب نکرده ولی در باطن از نور پیامبر ویا یکی از پیران بهره مند می شدند ومراحل سیرو سلوک خودرا به تایید روحانیت آن پیر به پایان میرسانید. چنانچه " اویس قرنی " به حضور پیامبر نرسید اما مراحل کمال عرفانی خودرا با توجه وارادت درونی خود نسبت به آن حضرت (ص )  به پایان برد واصطلاح " اویسی " از نام او گرفته شده است. درستی این حرف که گویا عطار اویسی بوده محل تامل است، اما اگر او اویسی هم بوده ، اما زیاد ترین ارادت خودرا بیش از پیران دیگر به ابو سعید نشان داده است واورا یکی از بزرگترین ووارسته ترین شخصیت عرفانی  میدانسته است.

 عطار روی همرفته،نه حکایت در مصیبت نامه ، پنج حکایت در الهی نامه، سه حکایت در منطق الطیر ویک حکایت در اسرار نامه از ابو سعید به نظم در آورده  ودر همه این حکایات موارد تعظیم وبزرگداشت شگرفی خودرا نسبت به او اظهار کرده است. به گونه مثال تنها یک داستان را که عطار در منطق الطیر به نظم شیرین در آورده است، در اینجا می آوریم:

          بوسعید مهنه در حمام بود                            قایمش  (۱ ) افتاده مرد خام بود

         شوخ ( ۲ ) شیخ آورد بر بازوی او                       جمع کرد آنجمله پیش روی او

        بعد از ان پرسید از ان شیخ مهان                      که جوانمردی چه باشد در جهان

        گفت عیب خلق پنهان کردن است                     شوخ او با روی او ناوردن است

         این جوابی بود بر بالای او                                قایمش افتاد اندر پای او

   ( ۱ )  کیسه مال

   (۲ )  چرک

                                                                    پایان

 رویکردها:

   -    منابع اینترنتی

 -     دکتر علی اصغر حلبی  ،  مبانی عرفان واحوال عارفان

 -    تحلیل ، تفسیر وبرداشتهای شخصی نگارنده

 

  

  

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در جمعه سوم دی 1389 و ساعت 17:46 |

                   بوسعید در میان مردم

                                             قسمت پنجم

                                     دفتر صوفی سواد و حرف نیست

                                     چون دل اسپید همچون برف نیست

                                          زاد دانشمند آثار قلم

                                     زاد صوفی چیست انوار قدم

                                   دل زدانشها بشستند این فریق

                                    چون که این دانش نداند آن طریق

                                    دانشی باید که اصلش زان سر است

                              چون که هر فرعی به اصلش رهبر است

                                                                     مولوی

   بو سعید و بوعلی

  روح تصوف با آزادی ، آزادگی، انعطاف و گذشت آمیخته است. از هرگوشه تصوف راستین که نگرسته شود انسان محوری در محراق آن قرار دارد. جزم گرایی، سخت گیری، تعصب وکین توزی فکری ، از نظر یک عارف پدیده های زشتی  به شمار میرود. بدان علت عارفان وصوفیان بلند اندیش به دنبال سراغ حقیقت  به هر دری توقف کرده اند واز هر دانشمندی سود جسته اند. یکی از نمونه برجسته این اندیشه عظیم ابو سعید است که با بزرگان عصر خود از فقیه ومتکلم گرفته تاطبیب وفیلیسوف ، از خبرگان دیوانی ولشکری گرفته تا حکیم  ودانشمند الفت داشته است به سخنان آنها گوش میداده ونکته های از آنها می آموخته وبعد با بیان رسا این اندوخته هارا به  مردم منتقل میکرده است.

 یکی از دانشمندان هم عصر ابو سعید، ابن السینای بلخی (وفات ۴۲۸ ه.ق ) است. ابن السینای بلخی یکی از بزرگترین دانشمندان  شرق است که آثار فراوان به عربی نگاشته است. بوعلی سینا هم طبیب بود وهم فیلیسوف وهم شارح آثار ارسطو. بوعلی سینا چند اثر شعری دارد که بیشتر جنبه تفننی در آن مشهود بوده و چند رباعی سروده و دوغزل هم در وصف شراب نگاشته است. ابن السینا نماینده حکمت مشاء ومروج فلسفه ارسطو است. در واپسین آثار خود وی به عارفان وصوفیان نیز پرداخته واز برخی کرامات وکارهای شگفت انگیز آنها سخن رانده است.

    همه متفق اند که میان ابن السینا وابو سعید یک ملاقات شگفت انگیزی صورت گرفته است. که تقریباً دوقرن بعد ملاقات شگفت انگیزی دیگری میان دوشخصیت بزرگ عرفانی یعنی شمس تبریزی ومولوی بلخی صورت گرفت. گرچه این دوملاقات از لحاظ ماهوی با هم تفاوت دارند، ولی در شگفتی آنها هیچ شکی نمیتوان داشت. اینجا، ابوسعیدو ابو سینا است که یکی از حکمت مشاء وفلسفه ارسطو سخن میگوید ودیگری از عرفان وتصوف، از زهد وتقوا، از انعطاف وصرافت از جزم اندیشی. رودر وری هم می نشینند ودر سه شبانه روز سخن میگویند و چنان مجذوب هستند که به جز از نماز جماعت دگر بیرون نمیشوند و اینکه چه گفته اند وبه کجا رسیدند، از جمله راز های سربه مهری خواهد بود که برای ابد کسی از آن آگاهی نخواهد یافت و پرسش همیشه بی پاسخ  این خواهد بود که این دودانشمند هم عصر، به کدام رازهای دست یافتند؟

  در آنجا تقریباً دوقرن بعد دوشخصیت عرفانی دیگر، با هم برمیخورند ونخستین سخن هم از پرسش آغاز می شود . شمس تبریزی پرسش را از سخن یک عارف بلند اندیش وبزرگ دیگر یعنی بایزید بسطامی آغاز میکند. پرسشی که مولانا را منقلب میسازدو از اسپش پایین میشود ، یکسره دست شمس را می گیرد و آنهاچهل شبانه روز خلوت میکنند وکسی را اجازت داخل شدن در این خلوت نمیدهد الا برای نان و آب ، آن هم از پشت در. اینکه در این ملاقات چه گذشته است ، بازهم آن راز سربه مهری است که برای ابد مسکوت خواهد ماند. کسی نمیداند که این دوشخصیت عرفانی به کدام رازها دست یافتند؟ اما با غزلسرایی و رباب نوازی و یا بارقص سماع مولانا در رسته بازار زرگران قونیه، پس از این خلوت ،گوشه های  از این اسرار را میتوان حدس زد.

  نواده بوسعید  ملاقات شیخ مهنه وبوعلی سینا را چنین ترسیم می نماید:

    یک روز شیخ ابو سعید در نیشاپور مجلس میگفت، خواجه بوعلی از در خانقای شیخ داخل شد و نشست. بعد شیخ مجلس را تمام کرد و در خانه رفت و بوعلی نیز باشیخ در خانه رفت. در خانه فراز کردند وسه شبانه روز به خلوت سخن گفتند که کس ندانست میان آنها چه رفت وکسی را اجازه تماس با آنها نبود الا در وقت نماز جماعت اجازت داشتند که بیرون بیایند. بعد از سه شبانه روز خواجه بوعلی سینا  برفت. شاگردان از وی پرسیدند که شیخ را چگونه یافتی ؟

 گفت :

  " هرچه من می دانم ، او می بیند."

 مریدان از شیخ سوال کردند که بوعلی سینا را چگونه یافتی :

  شیخ گفت:

 "  هرچه ما می بینیم ، او می داند "   

 نواده بوسعید میگوید که  ابن السینا، نسبت به شیخ ما ارادت بسیار پیدا کرد وهمیشه نزد شیخ می آمد وکراماتی از او مشاهده میکرد. گرچه نواده شیخ در کتاب اسرارالتوحید خود، به دلیل ارادت به جد خود مبالغه های هم رواداشته است وحتی  سخن را به جای رسانیده است که گویا بوعلی پس از این ملاقات با شیخ بوسعید ، تمام آثار که مینوشت قبلاً با شیخ ما مشوره میکرد. همچنان داستانی  را حکایت میکند که :

  روزی شیخ بوسعید گفت که  ستور زین کنید تا به زیارت برویم. دراین وقت بوعلی سینا از در خانه شیخ در آمد.، شیخ گفت که : مارا قصد زیارت است. بوعلی گفت  ما در خدمت هستیم. آنها با جمعی کثیری از مریدان وشاگردان به سمت در کنار نیشاپور رفتند. درراه  "نی" ای خشکیده ای افتاده بر زمین بود. شیخ ماآنرا برداشت وبردست گرفت وبه جایی رسید که سنگ خاره ای بود وآن نی را در آن سنگ فرو برد. بعد بوعلی سینا وقتی این صحنه را تماشا کرد در پای شیخ ما افتید ( ! ) .  محمدبن منور میگوید همه روزه بوعلی وبه دیدار شیخ ما می آمد. وهرچه در حکمت می نوشت ازشیخ ما مشورت می گرفت.

 این داستان سازی تا حدودی زیادی منوط به ارادت نواده بوسعید است به ویژه افتادن بوعلی سینا در پای شیخ وهمچنان اجازت قبلی پیش ازنوشتن آثار حکمت. نواسه بوسعید بدون شبهه که در این موارد خرافه پردازی نموده است. اما دیدار بین بوسعید وبوعلی قطعی بوده وچند نامه میان این عارف وحکیم ردو بدل شده است که همه آنها زیر عنوان پنج پرسش از ابو سعید ابوالخیر وپاسخ های شیخ الرئیس ابو علی سینا در دست است. این پرسشها به ترتیب ذیل است :

در باره قیاس منطقی ، آویزش جان به تن ؛ سبب پذیرش دعا وچگونگی تاثیر زیارت واثرهای آن؛ در مشکلی از کتاب نفس (یا صورت معقول ) ؛چگونگی حاصل شدن علم وحکمت ؛ارشاد و زهد ؛ راز قدر در معنی سخن صوفیان که گویند : "هرکس راز قدر را دریابد وبشناسد ملحد شود. " ؛ معنی قضای خدای بزرگ ؛ چگونه ثبات هر جانور وگیاهی به جسم است ؟

 چندتا از این پاسخ های ابن السینای بلخی مرحوم ضیاء الدین دری، به فارسی ترجمه کرده است. یکی از این سوالها وپاسخ آن درمقدمه کتاب نجات ابن السینا وچند کتاب دیگر آمده است.

  این پرسش های بو سعید نشان میدهد که او تا چه حدی عارف خردورزی بوده است. طرح این سوالها از دانشمند که سر آمد روزگار خود بود وآثار طبی آن تا اوایل قرن ۱۸ میلادی جزء پروگرام های درسی موسسات تحصیلی غرب بود.، عمق دانش  بوسعید را نشان میدهد، چون او  با ارائه ای این پرسشها نشان داده است که مطالعات بسیار گسترده در علوم منقول ومعقول داشته است. از آن جهت است که میتوان بوسعید این شیخ بزرگوار مهنه را عارف  بلند اندیش نامید که پس از خود شیوه های جدیدی را در عرفان اسلامی وارد نموده است از جمله راهگشایی بیان اندیشه ها ی عرفانی به زبان شعر. پس ازاین سنت جدید، خواننده عزیز ، توجه دارد که شعر عرفانی هم از نظر ساختاری کلام وهم از دید گاه تبیین اندیشه ها وهم در عرصه صنعت کلام، با اشعار بلند سنایی غزنوی ، عطار نیشاپوری ومولوی بلخی  وارد یک دگرگونی عمیق گردیده و فرهنگ تازه وگسترده ای شعری درزبان فارسی - دری متولد میشود وبه بلوغ می رسد.

  اگر از مبالغات محمد بن منور نواده شیخ ابوسعید بگذریم، در این شکی باقی نمیماند که ابن السینای بلخی ، ارادت ویژه به شیخ مهنه داشته است. چون جاذبه شخصیتی شیخ به حدی فراگیر بوده است که هم مردم عادی وهم متکلمان ودانشمندان، به عظمت آن پی برده بودند. اما ارادتمندی به معنای خضوع و نماز بردن به در گاه یک شخصیت بلند اندیش نمی باشد.

                                                                                           ادامه دارد...

   

 

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در شنبه هجدهم اردیبهشت 1389 و ساعت 13:21 |

                   بوسعید در میان مردم

                                         قسمت چهارم

                        از کعبه رهی است تا به مقصد پیوست

                           واز جانب میخانه رهی دیگر هست

                               لیکن   ره میخانه ز  آبا دانی

                       راهی است که کاسه یی توان داد بدست

                                                                        ابو سعید

آثار وسخنان بوسعید:

تاجاییکه میدانیم از ابوسعید آثار دست نوشته ای باقی نمانده است، چون گفته اند که :

                                          دفتر صوفی سواد و حرف نیست

                                       جز دل  اسپید همچون برف نیست

   اما ابو سعید، با حافظه نیرومندی که داشت، مجموعه بزرگی از احادیث، تفسیر ، فقه ، کلام ، منطق وشعر را در خود گرد آورده بود که در هنگام وعظ وصحبت خود بسیار به نیکویی آنهارا بکار میبرد وبرای تبیین عرفان از این مجموعه آگاهی خود، بهره ای لازم میگرفت. حتی سخنان عرفانی که تا آنوقت متروک مانده بود، آنهارا گویا از تاریکی برمیکشید ودر روشنی اندیشه های خود صیقل میداد و برای مخاطبان اش با روش خردمندانه باز گو میکرد. بو سعید به خاطر خوش گفتاری، وعظ گرم وسخنان پرجاذبه و حاضر جوابی همه را مجذوب خود ساخته بود. او در وقت سخن گفتن اشعار شعرای نامدار را گلچین مینمود و در بسا مواردشعرهای خودرا نیز برزبان می آورد.همین تاثیر کلام او سبب می گردید که گروه ، گروه مردم از فاصله های دورو نزدیک پای منبر او می نشستند واز سخنان شیرین وی استفاده میکردند. طوریکه در گذشته گفتیم ابو سعید یگانه عارفی است که در ایراد سخنان خویش از شعر سود می جست ووی نخستین صوفیی است که اندیشه های خودرا در جامه شعر آذین می بست. طبیعتاً در این راستا پیشگام سنایی وعطار شمرده میشود. گرچه باید گفت که بسیاری از شعر های را که به او نسبت داده اند از خود او نمی باشد چون مریدانش برای نشان دادن عظمت وی تلاش نموده اند که اورا در لباس شاعر به کمال بپیچانند وحتی در این راستا به شاعران سده هفتم وهشتم هم رحم نکرده اند، یعنی اشعار از آنها را به شیخ ابوسعید نسبت داده اند. اما محمد منور، نواده شیخ وگرد آورنده مهمترین کتاب در احوال و سخنان شیخ، منکر شاعری جد خود بوده واو مینویسد که :

" جماعتبی بر آنند که بیت های که به زبان شیخ رفته، از خود او اند. جنین نیست واو چنان مجذوب حق تعالی بوده است که پروای بیت گفتن نداشته است والا یک بیت که برپشت نامه حمزه نوشته است :

                                               جانا به زمین خاوران خاری نیست

                                             کش بامن وروزگار من کاری نیست

                                             با لطف و نوازش جمال تو مرا

                                            در دادن صد هزار جان عاری نیست

 دیگر همه آن بوده... که از پیران یادداشته است "

 اینکه محمدبن منور منکر شعر گفتن جد خود می باشد، شاید راه صواب نپیموده باشد. چون تصور محمد منور این بوده که شعر گفتن شاید از شان یک عارف بلند اندیشی چون ابوسعید، می کاهد و منزلت اورا پایین می آورد. در حالیکه ابوسعید شعر ورباعیات زیبای سروده است. گرچه شعر های اواز لحاظ کمیت اندک است اما از منظر پیام رسانی اندیشه های عرفانی او، در سطح باکیفیت بلند وعمق ومعنای گسترده دارد. همین شعر های اندک بوسعید سبب گردید که سنایی وعطار اندیشه های عرفانی شان را در لباس شعر در آورند وشهکار های در فرهنگ و ادبیات شعر و عرفان پدید آورند. چون ابوسعید نه تنها برای آنها استاد مسلم وصوفی اثر گذاری بوده است. بلکه پیشکسوت سنت شکن در عرصه تبیین اندیشه های عرفانی به زبان شعر نیز بوده است.  بعداً از این اثر گذاری وی را بر صوفیان بعد از او و به خصوص تاثیرا ت آن را در اندیشه های عطار نیشاپوری، برخواهیم شمرد. 

 چند کتاب در مورد سخنان ، کرامات واندیشه های ابوسعید نگاشته شده است. یکی از این کتاب ها بنام " اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید " نام دارد که نواده او محمد بن منور نگاشته است. این کتاب سه باب دارد. باب اول آغاز زندگی شیخ را در برمیگیرد باب دوم که زندگی میانه شیخ را  شامل میگردد در  سه فصل تنظیم شده است. باب سوم که انتهای زندگی شیخ ابو سعید را در برمیگیرد نیز شامل سه فصل است. این باب به وصیت ها،چگونگی مرگ وکرامات وی اختصاص یافته است. در برخی از نسخه های این کتاب به نقل از ژوکوفسکی آمده است که محمد بن منور این کتاب را به سلطان غیاث الدین محمد بن سام پادشاه غوری (وفات ۵۵۹ ه.ق ) تقدیم نموده است. محمد بن منور این کتاب را پس از شکست سلطان سنجر از غزان در سال۵۴۸ هجری، قتل ها وویرانی های آن وحشیان در خراسان پدید آوردند وخلق بسیار بیگناهی را کشتند، نوشت. یعنی آنچه را که تاآن روزگاران از شیوخ، پیران خاندان ومریدان شیخ ابو سعید وخویشان پسر عمان خود در باره شیخ شنیده بودند گرد آورده وبهم پیوست وکتابی درست کرد.البته از کتاب که جلال الدین ابو روح پیش ازاو در مورد ابوسعید نوشته بود استفاده فراوان نمود. بنا برمحاسبه که استاد ژوکوفسکی نموده تالیف این کتاب میان سالهای ۵۵۳ و ۵۵۹ هجری بوده است. اولین بار این کتاب را ژوکوفسکی در سال۱۸۶۶ مسیحی ( ۱۳۱۷ ه.ق )از روی نسخه کتابخانه پترزبورگ، در همانجا چاپ نمود. دومین چاپ این کتاب در سال ۱۳۱۳ خورشیدی ، از روی نسخه ژوکوفسکی توسط مرحوم استاد بهمنیار البته باحذف نسخه بدلها وتصحییح پاره ای موارد،یکنواخت سازی رسم الخط وبا شرح اصطلاحات وتعبیرات ولغات ، چاپ کرد. چاپ سوم توسط دکتر صفا با استفاده از نسخه های دیگری در سال ۱۳۴۸ خورشیدی صورت گرفت. در این اواخر جناب دکتر شفیعی کدکنی با حواشی سودمند وفاضلانه، چاپ چهارم این اثر را انجام داده است.

 رساله ای دیگری که به چاپ رسیده است ، از ابو روح لطف الله نواده دیگر شیخ ابو سعید است این کتاب پیش از اسرارالتوحید محمد بن منور  تالیف شده است. محمد بن منور خود چنین میگوید:

 " پیش از این، امام عالم جلال الدین ابو روح لطف الله ابی سعد که پسر عم این دعاگوی بود جمعی ساخته بود به استدعای مریدی... اما طریق اختصار وایجاز سپرده است. "

    از اشارات وی معلوم میگردد که این جمال الدین ابوروح، قبل از تالیف اسرا ر التوحید در گذشته است.کتاب ابوروح در پنج باب است که هر باب را با حدیثی مزین ساخته وبعد به بیان کرامات شیخ ابو سعید پرداخته وحکایاتی هم آورده است. این کتاب را نیز ژوکوفسکی، استاد دانشگاه پتر زبورگ وقت در سال ۱۸۹۹ مسیحی ( ۱۳۱۷ ه.ق ) در همان شهر به چاپ رسانیده است بار دیگر در تهران در سال ۱۳۳۱ خورشیدی توسط ایرج افشار به چاپ رسید. نثر ابوروح همپایه نثر محمد بن منور است ولی کتاب او کوتاه اما آموزنده وسودمند است.

 در سال ۱۳۳۴ خورشیدی مجموعه یی از سخنان منظوم ابو سعید ابوالخیر به کوشش وتصحییح مرحوم سعید نفیسی به بازار آمد که در آنجا همه رباعی ها وبیت های منسوب به شیخ مهنه گرد آمده  است. چنانچه پیش از این هم گفتیم که این همه رباعی وبیت ها از ابو سعید نیست وپژوهندگان از جمله استاد سعید نفیسی در آن ابراز شک کرده اند. از یک نظر میتوان گفت که مجموعه ی رباعیات شیخ از ده الی پانزده رباعی تجاوز نمیکند.که از جمله چهار رباعی ابوسعید را در اینجا نقل میکنیم:

  آزادی وعشق چون همی نامد راست                  بنده شدم ونهادم از یک سو همه خواست

 زین پس چونان که داردم دوست رواست                    گفتار وخصومت از میانه برخاست

                                                        ***

   گفتم که کرایی توبدین زیبایی ؟                        گفتا خودرا که من خودم یکتایی

  هم عشقم هم عاشقم هم معشوقم                هم آیینه هم جمال هم بینایی

                                                         ***

  در کوی تو می دهند جانی به جوی                        جانی چه بود که کاروانی به جوی

  از وصل تو یک جو به جانی ارزد                             زین نقد که ماراست جهانی به جوی

                                                       ***

 راه تو به هر قدم که پویند خوش است                     وصل تو به هر سبب که جویند خوش است

  روی توبه هر دیده که بینند نکوست                            نام تو به هر زبان که گویند خوش است

                                                        ***

                                                                                  ادامه دارد...

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در یکشنبه دوازدهم اردیبهشت 1389 و ساعت 15:48 |

                                     بوسعید در میان مردم

                                                قسمت سوم

                                     تا آب شدم سراب دیدم خودرا

                                     دریاگشتم حباب دیدم خودرا

                                   آگاه شدم غفلت خودرا دیدم

                                   بیدارشدم بخواب دیدم خودرا

                                                                     بوسعید

    ابو سعیدو شعر:

 گرچه هیچ اثری شعری ونثری که به قلم بوسعید نوشته شده باشد در میان نیست. اما شعر های را به اونسبت میدهند وهم خود او در مجالس وعظ از شعر های پیشگامان شعرای نازک خیال زبان فارسی  استفاده میکرد و با بهره گیری از این شعر ها به وجه نیکوی عرفان را تفسیر وتبیین مینمود. اما اینکه نواسه وی محمد منور،با اصرارزیاد منکر شعر سرایی ابو سعید است، شاید در اینجا خواسته که بگونه ای حرمت جد خودرا که از بزرگان عرفانی بود ، نگهدارد. اما ابو سعید شعر های عرفانی  ـ ولو اندک ـ سروده است.  در اینصورت ابو سعید ابوالخیر این عارف بزرگ زمان خویش، رهگشایی شاعران عارف چون سنایی  وعطار، در زمینه سرایش شعر به شمار میرود. از سوی دیگر سرودن ویا استفاده از شعر برای تفسیر های عرفانی در مجالس وعظ ، قبل از بو سعید مروج نبوده است ، بناً میتوان گفت که بوسعید بدعت تازه ای را در این زمینه پی گذاشته و پس از خود راه را برای شعر عرفانی هموار کرده است.

 آورده اند که شبی بوسعید با پدر خویش به سماع رفت. از" قوال": بیتی شنید که درآن سخن از " عشق ، فداکاری وجان بازی عاشق " رفته بود. سالها بعد، ابو سعیداز شیخ ابوالقاسم بشر یاسین، شعری شنید که در آن از اوصاف معشوق سخنی در میان نبود. اما خودش ابیاتی برزبان آورده که در فصل سوم " اسرار التوحید " نقل شده که در آن از زلف یار ورخسار معشوق وصف گردیده است:

                                     تا زلف تو شاه گشت ورخسار تو تخت

                                       افگن دلم برابرتخت تو ، رخت

                                       روزی بینی مراشده کشته بخت

                                      حلقم شده در حلقه زلفین تو سخت

   اشعار عاشقانه  وصفی در ادبیات فارسی به قدمت شعر فارسی است. از حنظله بادغیسی ، شاعر دوره طاهریان هرات ویکی از نخستین شعرای فارسی زبان ، ابیات باقی مانده است که در آنها شاعر به وصف روی وخال معشوق پرداخته است.  "رخسار" را به " آتش " و "خال " را به "سپند " تشبیه کرده است. وصف خط و خال، زلف ورخسار معشوق را اولین بار هجویری به زبان فارسی در " کشف المحجوب " پیش کشید که در نوع خود نخستین ابتکار بود که از سوی این نویسنده توانمند، وارد ادبیات زبان فارسی گردید.

  شگفتیها ونوآوری های بوسعید:

 روزی بوسعید به شهری رفت ومردم از او خواست که در مسجد جامع شهر سخنرانی نماید. او بالای منبر رفت ومنتظر ماند تا سرو صدا خاموش گردد. در این وقت یک نفر ازمیان جمعیت صدا نمود که :

   - برادران یک قدم جلو بروید تا همه گنجایش یابند.

 ابوسعید گفت :

- السلام و علیکم ورحمت الله.

 گفتند :

 - چرا صحبت نمکینی؟

 بوسعید گفت :

  - آنچه میخواستم بگویم، آن آقا در یک جمله گفت که :

 - همه یک قدم جلوبرویم. اگر شما یک قدم جلوبروید، خداوند ده قدم برمیدارد.

    ابو سعید، در شادی وغم مردم شرکت می کرد، وهمیشه سعی میکرد که گوشه نشینی وخلوت گزینی را کنار بگذارد وراست ومستقیم در میان مردم زندگی نماید. با مردمان ویاران خود به طور جمعی به سماع می پرداخت ودر جریان سماع سخنان شور انگیز وپرجاذبه به زبان می آورد وبه جای عتاب  ودرشت سخنی، با لطف ومهربانی رفتار میکرد. واگر کسی آداب سماع را رعایت نمیکرد ، به او سخت نمیگرفت ومیگفت که :

  - سماع هرکس رنگ  روزگار وحالات درونی اورابازتاب میدهد. کسی باشد که به دنیا شنود، کسی باشد که هوای نفس را اطاعت کند وکسی باشد که دوستی ومحبت را شنود...

   در اثر همین رفتارو تربیت نیکو، غمخواری از مردم، شریک شدن در شادی وغم جامعه ، ملاطفت و مهربانی با یاران ودوستان، دوری از نخوت و تنفر، تواضع وفروتنی، ابوسعید نه تنها در محیط خودش بلکه از اقصی نقاط دیگر گروه ، گروه مردم به دور او جمع گردیدند واورا حرمت تام میکردند وسخنان این پیر خردمند را به جان ودل پذیرا میشدند. گرویدگی خلایق به ابو سعید، برظاهر پرستان ومتکلمان دوران وی، گران آمد چون آنها در برابر سخنان آتشین ابوسعید بازار شان را کساد دیدند. ابوسعید هم پیوسته به این دکاندارن دینی وظاهر پرستان متکلم، میتاخت با جسارت پرده ازسیمای آنها برمیگرفت.  ظاهر پرستان وفقیهان ، ابوسعید را متهم به عدول از حق وبی توجهی به احکام شریعت کردند واورا " لامذهب " وبی پروا نام دادند. ابو سعیدکه سخنور وواعظ توانابود، در طی سخنان خویش قشری های مذهبی ومتکلمان رابه شدت مورد انتقاد قرار میداد ومردم را از سفسطه عالمان قشری ، تنگ نظر ومتحجربرحذر میکرد. بوسعید میگفت که :

  - اینکه میگویند که کلام خداوند، تنها در قر آن محدود شده است و خداوند فقط در هفت سبع، سخنان خودرا به محمد ( ص ) فرستاده است ، درست نیست. سخنان خداوند نا کرانمند است ونمیشود که آنها را در قرآن محدود ساخت . محدود ومعدود ساختن سخنان آفرید گار جهان، خودش شرک است. چون خداوند همیشه با مومنان خود در هر عصر وزمان سخن میگوید. نه اینکه سخنان او تا پیامبر خاتم، ختم شده باشد.

 ابو سعید، مانند فقیهان وظاهر پرستان دینی معاصرخود، کسی را به جرم میخوارگی نمی آزرد. با رفتار ومنش انسانی  خود آنهارا به راه درست هدایت میکرد. چنانچه نقل کرده اند که روزی در نیشاپور به گورستان حیره رفت . چون بر سر خاک پیران رسید جمعی را دید که مشغول میخوارگی ونواختن سرود هستند. صوفیان همراه با شیخ، از دیددن این صحنه به اضطراب آمدند، وخواستند که انهارا برنجانند ومورد احتساب قرار دهند. اما شیخ،مانع آنها شد وقتی به نزدیک ایشان رسید با لطف مهربانی گفت که : چنانکه در این دنیا خوش دل هستید ، خداوند در آن دنیا نیز شمارا خوش دل بدارد !  جمله جماعت برخاستند ودر پای شیخ اقتیدند ، شراب ها بریختند وسازها بشکستند وتوبه کردند.

  شیخ ابوسعید ، پیوسته در فکر مردم بود وهمیشه برای هدایت آنها ساده ترین وروشن کلمات را انتخاب میکرد ومردم را با آنها ارشاد مینمود. آنچه که به خیر وصلاح مردم بود همان را پیشه مینمود واز مقام جایگاه ظاهری سخت دوری می جست. این شیخ خردمند، عصیانگر وبا تدبیر به مفهوم واقعی در زمان خودش روشنگری بزرگی را انجام داده است . بوسعید قدرت مردم را  قدرت خدا میدانست وهر اصولی را که به نظرش برای مردم سودمند تشخیص میداد ، شب وروز آن را تبلیغ می نمود. چنانچه آورده اند که :

  - روزی در نیشاپور، جمعی از بزرگان چون : محمد جوینی ، استاد اسماعیل صابونی واستاد ابو القاسم قشیری در خدمت شیخ بودند ومیگفتند که ورد هریکی در شب چیست ؟ شیخ ما گفت که : هرشب میگوییم که : " یارب درویشان را فردا چیزی خوش ده که بخورند ." ایشان به یکدیگر نگریستند وگفتند که : ای شیخ، این چه وردی  باشد ؟ شیخ گفت که  پیامبر گفته است  که : " خداوند در اندیشه یاری بنده است وتا وقتی بنده در اندیشه کمک ویاری کردن به برادر مسلمان خود باشد. " ایشان اقرار کردند که ورد شیخ ، ورد کامل وتمام است.

  در اثر همین نوسخنی ، نو آوری وبگونه دیگر عصیانگری در برابر متکلمان ظاهر پرست وهم روشنگری  در میان مردم ،دستگیری از مستمندان ، زیستن بی پیرایه در میان مردم  وارائه سخنان شور انگیز که تا آن زمان کمتر کسی شنیده بود، سبب شد که ابو سعید ابو الخیر، یک دگرگونی ژرفی را در خراسان ایجاد نماید. حتی فقیهان ومتکلمان ، از سخت گیری نسبت به صوفیان وصوفیگری باز آمدند وتفکر " وحدت وجود" از برکت این شیخ بزرگواردر خراسان زمین، رواج تمام گرفت.

                                                                                      ادامه دارد...

 

                                

                                                     

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در شنبه بیست و هشتم فروردین 1389 و ساعت 15:21 |

                               بوسعید در میان مردم

                                             قسمت دوم

 یاد آوری:

   فرهیخته گان ومشتاقان ادبیات عرفانی با ابراز نظریات ارزشمند شان، قسمت اول این یادداشت رارنگ و بوی تازه بخشیدندو گستره بحث را ازعمق و پهنای ویژه ای سرشار نمودند. در اینجا لازم میدانم که از دوست گرانمایه ام جناب " فهیم " اظهار سپاس نمایم که با ابراز نظریات دقیق و پژوهشی شان این یادداشت را گسترده تر ساخته اند. میدانم که این دوست گرانسنگ نخواسته است به اسم اصلی خود ، بنویسد، چون شوربختانه باید گفت که در جامعه  ما  " اتهام " بستن، ارزان ترین چیزی است که اکثراً بدون استناد، عنوان می گردد. حتی زمینه های علمی، پژوهشی واندیشوی، نمی تواند از این امر مستثنی باشد. یکی از این ناروایی ها ، اتهام " شهرت طلبی " است که آگاهانه ویا نا آگاهانه به رهروان وخردورزان اندیشه و فرهنگ، نسبت می دهند. دوست من فهیم به یقین به خاطر رد این اتهام به اسم دیگری با شیواترین بیان مفاهیم عرفانی را تحلیل نموده و پیرامون شخصیت بزرگ عرفانی شیخ مهنه ( ابوسعید ) نکات جدیدی را بیان نموده است وآرزو مندم که پیوسته با ما باشند و نظریات صائب شان را دریغ نفرمایند.

  یاد آوری فوق که در وبلاگ قبلی حذف شده ای " سخن" آمده بود، بدون دست کاری در اینجا آوردم. فهیم، جناب سمیع رفیع ، نویسنده، پژوهشگر وموسیقدان کشور است که در میان دهها نظر، دیدگاه مفصل شان را در ذیل قسمت اول " بوسعید در میان مردم" نگاشته بودند. گرچه این نظر ومجموعه نظریات خوانندگان گرانقدر پیرامون مقالات متعدد وبلاگ قبلی حذف گردید، اما باذکر آن خواستم زحمت نظردهی فرهیختگان ادبیات وفرهنگ را پاس بدارم ویادی از دید گاهای ارزشمندشان - اکنون در میان نیست - داشته باشم.   حسین ورسی

                                                                                                        

                       از واقعه ای تورا خبر خواهم کرد

                     وان را به دوحرف مختصر خواهم کرد

                     با عشق تو درخاک نهان خواهم شد

                     با مهر تو سر زخاک بر خواهم کرد

                                                         ابوسعید ابو الخیر

   شور عرفانی از کودکی تا جوانی :

      نخستین پیری که ابوسعید، در خدمت اورسیده، ابو القاسم گرکانی ( وفات ۴۱۱ ه.ق ) است از خود اونقل شده است که :

   - در وقت که قرآن می آموختم، روزی پدرم مرا به نماز جمعه می برد، در راه با شیخ ابو القاسم گرکانی که از مشایخ بزرگ بود، برخوردیم، رو به پدرم کرد و گفت که :

  - ما از دنیا به خاطر نمی توانستیم برویم که جایگاه  ولایت را خالی می دیدیم و اکنون که این فرزند را دیدم، ایمن گشتم که :

    - عالم را از این کودک نصیب خواهد بود.

    آنگاه به من گفت که :

   - ای پسر میخواهی که همیشه سخن خدا بگویی ؟

   گفتم :

   - خواهم گفت.

   دوباره گفت که :

  - در خلوت همیشه این شعر را زمزمه نما :

                                             من بی تو دمی قرارنتوان کرد

                                            احسان ترا شمار نتوان کرد

                                            گر برتن من زبان شود هر مویی

                                          یک شکر تو از هزار نتوان کرد

  همه روزه این شعر را تکرار می کردم و به برکت همین شعر ، راه حق برمن گشاده شد.

 ابوسعید از روزگار کودکی خود یک نکته  دلپذیری حکایت می کند که :

  - یک روز از مدرسه  ابتدایی می آمدم، نابینای مرا پیش خود خواند و گفت :

  - چه کتاب می خوانی ؟

  گفتم:

 - فلان کتاب.

  گفت :

    - مشایخ گفته اند علم راستین آن است که در دل آدمی زاده کشف گردد.

    من نمیدانستم که معنای این سخن چیست و کشف چیست ؟ تا پس از شش سال تحصیل درمرو ، نزد عبد الله حصیری دانستم که آن نابینای خردمند چه گفته است.

  ابوسعید در محضر علما وعارفان نامدارزمان خویش به تحصیل پرداخته است، از جمله میتوان ازعالمان چون امام ابوبکر معروف به قفال مرو زی ( وفات ۴۱۷ ه.ق ) ، لقمان سرخسی ، مشهور به دیوانه ی خردمند (وفات ۳۹۴ ه.ق ) ، پیر ابو الفضل سرخسی ( وفات ۴۱۳ ه.ق ) نام برد. چنانچه ابوسعید درمورد رفتن خویش را ازمحضر لقمان سرخسی به محضر پیر یگانه، ابوالفضل سرخسی میگوید که : 

  یک روز پیش لقمان سرخسی رفتم، دیدم که بر روی چوبی، پاره  ابریشمی بسته ومیگوید که :

  -  این رباب من است.

   من گفتم :

  - لحظه ای رباب بنواز.

 گفت :

 -  ای پسر اجازه است که این رباب را بر پوستین ات بدوزم.

  گفتم :

  - حکم ترا است. بخیه ای چندی زدو گفت :

  ـ اینجای پوستین ات دوختم. آنگاه برخاستیم و دست من گرفت با هم رفتیم. در راه با پیر ابو الفضل سرخسی برخوردیم و پیر ابوالفضل گفت :

  - یا ابوسعید راه تو این نیست که می روی ، به راه ء خود برو.

      لقمان دست من به دست او داد و گفت که :

  - بگیر او از شما ست.

  پس از آن من دل به سخنان پیر یگانه ( ابو الفضل ) بستم واو گفت که :

  - ای فرزند، صدو بیست وچهار هزار پیغمبر آمدند ومقصود شان یک سخن بود وگفتند که :

 - با خلق بگویید که الله یکی هست واورا بشناسید، کسانی را که به این معنی رسانیدند، پیوسته این کلمه می گفتند، تا این کلمه شدند.

  ابوسعید از محضر ابوالعباس بن محمد ، قصاب آملی ( وفات ۴۰۹ ه . ق ) کسب فیض نمود وسر انجام پیش ابو عبد الرحمن سلمی ( وفات ۴۱۲ ه. ق ) صاحب کتاب طبقات ااصوفیه، رفت واز دست او خرقه پوشید ونزد ابوافضل سرخسی آمد و پیر یگانه برایش گفت که :

  - اکنون کارت تمام شد به میهنه بازگرد وخلق را به خدای فرابخوان.

  اما ابوسعید که به روحیات درونی ومعنوی خود معرفت تام داشت ، پس از آن برای تزکیه  نفس خویش هفت سال دیگر ریاضت کشید وتمام مشاغل متزایدی که روح اورا آزار می داد از خود دور نمود و دستان حیله انگیز نفس را از ضمیر خویش کوتاه ساخت، چون یک دعوت گر شفاف وبی پیرایه، دورازهوای نفسانی و منزه از وسوسه های شیطانی، وارد زادگاه خویش گردید.

  تاثیر ابوسعید بر روزگار خودش :

   ابوسعید مرد روشن بین، خوش مشرب با وسعت اندیشه وسراپا ذوق و شوریده بود. اوبه سماع می پیوست ، به رقص برمی خاست ، دست وآستین بر می افشاند، سازو تنبور سر می کرد ، اما با هیچکسی بنای جنگ نداشت واو دریافته بود که قهر وشکنجه راه تربیت درست و تهذیب حقیقی انسانی نیست . شاید بتوان با خشم و جنگ بشر راظاهرا ً مقهور ساخت ولی نمیتوان انسان کامل وحقیقی را بار آورد، زیرا ترس وهیبت شاید در شکل، آرامش بخش باشد اما در معنا و ماهیت به هیچ وجه نمی تواند باطن انسان را تهذیب نماید و روشنگرنور معنی در ضمیر آدمی باشد. این روش او خیلی عظیمی از مردم عصرش را گرویده وی ساخت. بوسعید با سماع ورقص وتنبور، بدون آنکه بگوید از مسیر غیرمستقیم شاد زیستن وارزشدهی به حیات آدمی را ترویج مینمود. این خودش تقابل با تحجر مذهبی بود که واعظان پیوسته خوار شمردن حیات دنیوی را تبلیغ میکردند وترک نفس و اباورزیدن ازرقص وتنبور محور اساسی آن شمرده میشد.  

  ابوسعید در واقع با بهره گیری از محضر عرفا و اندیشمندان عصر خویش وهم با ریاضت کشی در جهت تزکیه  نفس خویش از " من " خود تهی شده بود، یعنی به گفته ای خوداو از " ابوسعید ، ابوسعیدی نمانده بود. " تهی شدن از " من " یکی از بحث های بسیار مهم عرفانی است که راه عارف را در طلب عشق وحقیقت هموار میسازد وسرانجام این " فنای خویشتن" اورا هستی تازه می بخشد واو با فناشدن در عشق معشوق، ذوق دیگر، میل دیگر، شور دیگر وشعور دیگر می یابد. بدان معناکه او از نو خودرا می آفریند وبا این تولدی دیگر،سبکبال از نخوت ونفرت، تکبر وحسادت به سراغ جامعه میرود.چون عارف در حیات مجدد خود تمام پلشتی های روحی را از خود رانده است به آیینه تمام نمای میماند که مردم سیمای خودرا در آن تماشا میکنند. بوسعید از جمله نادر شخصیت های عرفانی است که به مفهوم واقعی، تکبر، نخوت، ریا ، تظاهر و سایرپدیدها ی منفی  را در خود کشته بود وخلق را به راستی ودرستی فرا می خواند  وهمیشه پیام آور نیکی، شوریده گی و ذوق حال بود. ابوسعید در عین زمان یکی از عرفای بلند مرتبت است که در میان مردم زیسته و هر آنچه که در توان داشته خلق را به سوی یکدلی دعوت نموده است. خدای که ابوسعید می شناسد با خدای ظاهر پرستان متفاوت است. خدای ابوسعید، خدای یگانه، بی نیاز و درون نگر است که صفا وسلامتی بنده گانش را بر هر چیزی مقدم می داند. هر لذت مطبوع و معقول در پیشگاه خدای ابوسعید روا است ، بدان معنا که بنده گان خدا آزاد اند که چرخ بزنند، تنبور بنوازند، از مظاهر هستی لذت ببرند، به سماع برخیزند و پای بکوبند، شادمانی کنند ، زن بخواهند، فرزند بیاورند، خلاصه هرکار که مخل وزیانمند برای مردم نباشند، وبا شرافت ذاتی همنوعان  منافات نداشته باشد، بنده گان خدای ابوسعید می توانند، انجام بدهند.خدای ابوسعید هرگز مانند فرمانروایان ستمگر و ستمگستر دنیا، بنده گانش را از عذاب و شکنجه رستاخیز نمی ترساند. ابو سعید  پیوسته در منابیر در حذر وسفر از نعمت های فراوان خداوندی سخن میگفت واذعان داشت که آنچه که برای انسان شور وشوق وشادی می بخشد، نباید آنهارا ترک گفت برخلاف هستی را باید ذوق حال بخشید، به ساز برخاست ، رقص کرد وبودن را در این دنیا جشن گرفت. چون خلق هستی آدمی یکی از بزرگترین موهبت ونعمت خداوندی است. شکران این نعمت الهی را تنها با عشق به زندگی میتوان ادا کرد. از همین منظر است که نقش بوسعید در میان همه عارفان بالا میرود چون او خلق را به زیستن تشویق مینمود. تزکیه نفس برای بوسعید در واقع پالایش روح آدمی و رهیدن از نخوت وتکبر وتهی شدن از خویشتن خودنگر است. با این تزکیه است که " عشق " چهره میگشاید و درسرزمین عشق تنها با یک روح سفته ورهاشده از بند خودنگری، غرور وحسادت، تکبر ونفرت میتوان جا خوش کرد. بوسعید، در شعر ها وسماع هایش، در سخنها وعارفانه هایش از این عشق سخن میگوید وطبیعی است که عشق در گسست  زندگی انسان، هویتی ندارد وتنهاحیات آدمی است که به عشق معنا میدهد ورسیدن به آن با تداوم در هستی میسر است وبس. لذا بوسعید وعارفان دیگر که تعلیم عشق را میدهد وفنا  شدن در آن را جایز میداند، به گونه آشکاری زیستن آدمی رادر این دنیا مد نظر دارد. ومیگوید اگر این زیستن توامیتی با عشق داشته باشد، شور دیگر و جهان دیگرآفریده میشود که درآن " محبت " حاکمیت میکند. رسیدن به این مرحله آدمی را دردوستی، یگانگی وهمگرایی قرار میدهد و بردورنگی، نفاق، نخوت، کبر واستبداد غلبه میکند.

  اما خدای ظاهرپرستان، خدایی است که با ذوق و شوق مخالف واگر کسی جز قرآن، کتابی بخواند اصولی جز آیه های قرآنی فرابگیرد ، اورا به دوزخ می برد و با مارها و گژدم ها گلاویز می سازد ویا در سقر خاکسترش را از نو خمیر می کند تا برای شکنجه ی دیگر آماده اش سازد واین فرایند تلخ را نهایتی هم نیست. اما از نظر ابوسعید، رحمت خداوند از غضبش بیشتر است وخدای که اومیشناسد ، مهربان وبخشاینده است. اما خدای ظاهر پرستان مظهر خشونت ، بی عنایتی و نامهربانی بوده که غضب وخشم اش بر عطوفت و لطف اش غلبه دارد. ابوسعید باور داشت که آدمی وظیفه دارد تا ناپاکی و کینه ورزی درونی خود را بزداید، نه اینکه شب وروز در پوستین مردم در افتد وایشان را ازیک دین به دین دیگر در آورد. چنانچه این مثال را می گفت که :

  مردی به عبد الله بن مبارک ( وفات۱۸۱ ه . ق ) گفت :

  - من یهودی را مسلمان ساختم. وزنار اورا بریدم.

  عبد الله گفت :

  - زنار اوبریدی ، با زنار خود چه کردی ؟  آیا  خواست های ناروا ، حیله انگیزی ها ی اورا نیز بریدی ویا خیر ؟

   ابو سعید اینگونه کارهارا زاید و فاقد فضیلت می داند، چون از دید او پالایش درونی از ریا ، تکبر ، فریب وتظاهر مهم تر از در آوردن اشخاص ازیک دین به دین دیگر می باشد. چنانچه در یک رباعی خویش می گوید :

                             عاشق من ، دیوانه من ، شیدا من

                            شهره من ، افسانه من ، رسوامن

                           کافر من ، بت پرست من ، ترسامن

                          این ها من و صدها بتر زین ها  من 

 رفتار ابوسعید با توده ء مردم بسیار مهربانانه ، خود مانی وبر پایه اصول انسانی استوار بود در صحبت هایش هیچ گاهی " ما " و " من " نمی گفت وهمیشه می گفت : " ایشان چنین کردند وایشان چنین گفتند . " ابوسعید  میگفت که : " بایزید ، شیر را مرکب کرد، مار افعی را تازیانه ساخت اما میگفت که : بلند تر ازاین درجه ، خلق وسیرت نیکوست .  " 

                                                 ادامه دارد...

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در چهارشنبه هجدهم فروردین 1389 و ساعت 19:47 |

                                   بو سعید در میان مردم

                                          قسمت اول

                       ما دل به غم تو بسته داریم ای دوست

                       درد تو به جان خسته داریم ای دوست

                        گفتی که به دلشکستگان نزدیکم

                      مانیز دل شکسته داریم ای دوست

                                                ابو سعید ابو الخیر

 قبل از آنکه در باره ابو سعید ابو الخیر، یکی از سیما های بزرگ خرد و عرفان ویکی از پویاترین شخصیت نامدار اوایل قرن پنجم هجری، قمری، سخن بگوییم، به طور گذرا روی دونکته مکث کوتاهی می نماییم.

 نخست اینکه،  یکی از پژوهشگران حوزه  فرهنگی ما در باره  اختلاط مبحث عرفان و تصوف اسلامی از سوی پژوهشگران، نویسنده گان ودانشمندان زبان فارسی - دری، انگشت انتقاد گذاشته و بدین نظر است که ما باید عرفان و تصوف را به عنوان دو اندیشه ای متفاوت از همدیگر درک نماییم. بدان معنی که عارف وصوفی دو چهره ای کاملاً جداگانه و حوزه ای عملکرد شان از یکدیگرفرق دارد. گرچه نویسنده ، خود باید تفرق این دو اندیشه را بیشتر می شکافت و تفاوت آنهارا برملا میکرد، اما نوشته اش بسیار گذرا و کوتاه بود.

   عرفان و تصوف اسلامی از تاریخ پیدایش، رشد و پرورش خود، بستر فرهنگی همسان داشته و تداخل تاریخی آنها آنقدر به هم نزدیک است که برای ریشه یابی تفاوت این دو اندیشه تحقیق و پژوهش بسیار جامع و همه جانبه می خواهد. آرزو مندیم که دانشمندان و مشتاقان این حوزه بتوانند در شناسایی فرایند متفاوت عارف و صوفی توفیق حاصل نمایند. از دید این قلم این بحث به خاطر ارزشمند است که حرکت عارف در خط هستی و خودشناسی از پویایی معرفت شناسانه بر می خیزد ولی صوفیگری نوعی از نفس کشی را زیر نام خود شناسی و خداشناسی بر می تابد که طبیعتاً حرکت در هستی و پویایی را از آدمی می ستاند واورا به سوی زاویه نشینی وبریدن از مردم میکشاند که برای نسل امروزی اختلاط این دو اندیشه این تصور را به وجود می آورد که گویا اندیشه ی عرفانی، مانند صوفیگری ازتطور در هستی آدمی عاجز بوده و  گوشه نشینی، چله نشینی ونفس کشی را القا می نماید. به همین دلیل است که عرفان و پویایی آن در هستی انسانی باید منحیث یک جریان اندیشوی مستقل حوزه ی فرهنگی ما شناختانده شود و تاوقتی که مرزهای متفاوت آن با صوفیگری مشخص نگردد، همچنان مخدوش، معما گونه و ناشناخته خواهد ماند.

   دوم اینکه، هدف از عنوان نمودن سیماهای برجسته ی عارفان حوزه  فرهنگی ما این نیست که ما صرف به معرفی شخصیت آنان بپردازیم و چند کلمه سفته ویا نا سفته در باره شخصیت و کار نامه های شان بنویسیم. شخصیت های عرفانی هرکدام ستاره گان درخشنده ی اند که خود می تابند ونیازی به معرفی ندارند. اما مرام از برجسته نمودن آنان، این خواست را متبلور می سازد که ما در عصر خود چگونه می توانیم از آنها در پالایش اندیشه و معنویت خویش بهره ببریم و از  " آموزه " های شان برای اعتلای هستی کنونی خود سود ببریم. شاید این پرسش مطرح گردد که عارفان در قرون قدیم می زیستند و اکنون عصر جدید ما با این آهنگ شتابنده خود نمیتواند اندیشه های آنهارا برتابد ویا گفته های آنان دیگر رنگ وبوی قدیمی دارند وبه بسیاری از نیاز های انسان معاصر پاسخگو نمی باشد. شکی وجود ندارد که عرفا و اندیشمندان ما در زمان خودشان می زیستند وطبیعتاً اموزه های شان محصول عصر خودشان هست و اگر ما در زمان کنونی بخواهیم که هرکدام از آنهارا "روشنفکر " بنامیم شاید به خطا رفته باشیم اول اینکه کلمه " روشنفکر " محصول قرن ۱۷ اروپا است و ثانی اینکه ظرف های زمانی ومکانی این اندیشمندان با عصر ما ماهیتاً متفاوت می باشد وشاید این جفا باشد که ما آنهارا از ظرف زمانی ومکانی خودشان خارج نماییم ولباس روشنفکر کنونی را برتن شان کنیم تا ندا دردهیم که ابو سعید ، بایزید، حلاج ، شبلی ، عطار ، مولوی، سنایی ناصر خسرو و ... روشنفکر بودند و این هم حرفهای روشنفکرانه ای شان ، تا از این طریق بتوانیم به آنهای پاسخ بدهیم که به غیر از سخن روشنفکرانه آنهم به گونه ای امروزین اش دیگر چیزی را قبول ندارند و قدمارا که سخن روشنفکرانه نگفته اند، مردود میشمارند. از سوی دیگر اگر چنین کنیم در واقع به اندیشه ها و کارنامه های آنها ارج نگذاشته ایم. اما سخنان بسیار آموزنده از عارفان قدیم داریم که در پرورش و باروری فرهنگی و اخلاقی ما  اثر گذار بوده و می توانیم در زنده گی عملی از آنها بهره ببریم. ارزش آموزش در همین است که آموخته ها در مناسبات با جامعه، دوستان ، خانواده ودر پیشرفت واعتلای اهداف نیک خواهانه  انسانی کاربرد داشته باشند. ورنه اگر زیستن روزمره  ما با این آموزه ها پیوند نیابد وما در سیر فکری و اندیشوی خود از آنها بهره ور نشویم، به فرازمندی معنوی و اخلاقی نخواهیم رسید.

  اکنون با مقدمه ی فوق به سراغ ابو سعید ابو الخیر به عنوان یکی از ستاره گان تابناک عرفان می رویم.

    نگاهی کوتاه به زنده گینامه : 

  شیخ ابوسعیدفضل الله بن محمد ابی الخیر، عارف سده ء چهارم و پنجم هجری در یکی از روستا های ابیورد موسوم به میهنه - مهنه نیز خوانده شده است- از توابع خراسان بزرگ ( میهنه واقع در کشور ترکمنستان امروزی در صد کیلومتری عشق آباد قرار دارد ) زاده شد. میلاد وی روز اول محرم ۳۷۵ وفاتش در ماه ء شعبان ۴۴۰ ه. ق ، مدت عمرش ۸۳ سال ویا هزار ماه بوده است.

 قرن پنجم هجری ، قمری را نه تنها می توانیم عصر ریاضیات ، طب و نجوم بدانیم ، بلکه می توان این قرن را " قرن رباعیات " نیز نامگذاری نمود. در این قرن شاعران چون ابوسعید ابوالخیر ، خواجه عبدالله انصاری ، فقیه و عارف بزرگ احمد بن محمد غزالی ، ازرقی هروی ، ابوبکرزین الدین بن اسماعیل ، امیر معزی نیشاپوری ودیگران سرایش رباعی را به اوج رسانیدند واز این طریق پیام های معنوی وانسانی شان را بگوش معاصران خویش رسانیدند.

  ابوسعید در دوران حیات خویش یکی از خوش مشرب ترین و بزرگترین عارفان خراسان بود که سخنان شور انگیز می گفت و کارهای شگفت آوری از اوسرزده است. چنانچه گفته اند که او در تزکیه  نفس خویش توفیق بزرگ داشت وهیچ شیخی به اندازه  او از قلوب مردم آگاهی نداشت بدان معنا که بوسعید برقلب معاصرانش اشراف داشت و از ضمایر آنها آگاه بود. بوسعید برعلوم عصر خویش تسلط  داشت ، چنانچه از خلوت ومناظره ء وی با ابوعلی سینا  ( بعداً می آید ) به این " تسلط " پی خواهیم برد. بوسعید در آغاز سی هزار بیت عربی خوانده بود، در تفسیر، حدیث، فقه وطریقت شناسی یگانه ای روزگار خویش، بر نفس خویش مسلط ، هوا هوس را ترک گفته بود ودر ملاطفت بامستمندان وضعیفان وبدنامان از نوادر روزگار بود، از آنجهت مردم می گفتند : " هرجا که سخن ابوسعید رود، همه دل ها را خوشی فراگیرد. "  ( عطار ، تذکره ء اولیا ، با اندک تصرف )  مردم عصر بوسعید که از ریاکاری وتظاهر عالمان دینی واستبداد حاکمان به تنگ آمده بودند، عرفان را پناه گاه  راستین خویش می دانستند و عارفان با استفاده از حمایت مردم، در اعتلای اندیشه های عرفانی گام های بلندی گذاشتند ، ابوسعید در این راستا یکی از پیشگام ترین سیماهای بود که در رشد وپرورش تفکر عرفانی مقام ارجمند دارد ومردم گروه، گروه محضر اورا مامن امن برای تسکین قلبهای مملو از درد شان می دانستند وبه سوی وی کشانیده میشدند. بوسعید که در عین زمان سخنور و خطیب توانا بود ، پیوسته این قلب های رنجیده را نوازش و دلجویی می نمود. از آنجهت است که بوسعید یکی از چهره های عرفانی بوده که در میان مردم زیسته و حمایت مردم عصر خویش را با خود داشته است.

  چنانچه گفتیم که پدر ابوسعید ، " ابوالخیر " نام داشت . ابو الخیر به سلطان محمود غزنوی ارادت داشت و سخت دوستدار سلطان بود. ابو الخیر سرای ای خریده بود و تمام دیوار های این سرای را از نقش تصویر سلطان محمود غزنوی، لشکریان و فیلان او پر نموده بود. بوسعید که هنوز طفل بود از پدر خواست که :

     - پدر خانه ای برای من آماده نما.

   خواست او اجابت گردید ووقتی خانه آماده شد ، ابوسعید روی همه ی دیوارهای این خانه اسم " الله " را نوشت. پدرش پرسید :

  - این را چرا نوشتی ؟

  پسر جواب داد :

  - تو نام سلطان خویش نوشتی و من نیز نام سلطان خویش!

                                                                         ادامه دارد ...

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در چهارشنبه هجدهم فروردین 1389 و ساعت 18:24 |

اشاره:

 به دلیل کمبود وقت بخش های ازاین مقاله درمحفل باشکوه بزرگداشت از پانزدهمین سالروز شهادت رهبر شهیددرکشورهالند، خوانده شد. اینک متن کامل آن منتشر میشود. 

 بنام خداوند آگاهی ، عدالت و برابری

                               مزاری، آفتاب آزادی ورستگاری

پانزده سال است که  ما نه تنها در نبود اسوه مقاومت، علمبردار آزادی ، ابرمرد فراز اندیش وپیشوای عدالتخواهی استاد عبدالعلی مزاری سوگوار یم بلکه یتیمانی هستیم که در فقدان پدرو رهبر ، خط حرکت ما درغباری از نامرادی ها، خویشتن خواهی ها، سردرگمی ها چنان تیره و تار شده است، که بدون اقتدابه سخن و عمل بابه، هرگز مجال جستن ورهیدن از این شب تاریک به صبح صادق را نخواهیم داشت. فقط آن پدر مسیحا دم بود که در بحرانی ترین اوضاع، در تقاطع وتلاقی صدای ناهنجار ورعب آور مرمی ها ، راکت وتوپ ها، خط حرکت ملت محروم مارا بسیار روشن ترسیم نمود.

  مزاری بزرگ، پیشبین بود که حوادث مهم در راه است، برای مقابله با این حوادث نمیتوان با احزاب مختلف وبا نیروهای پراگنده وبعضاً هم متخاصم داخلی به مقابله برخاست. لذا طرح وحدت را پیش کشید واین طرح رابا انسجام دهی یک حزب واحد عملی ساخت. اگر ما از عینک امروز به قضایا نگاه نکنیم، بلکه همان زمان وشرایط را مد نظر داشته باشیم ، این وحدت ، بخشی از یک حرکت تاریخی، یک جهش تشکیلاتی ویک دگرگونی در زیرساخت اندیشه های سیاسی جامعه ما به شمار می آید. چون بسیاری از این احزاب منحله  در ستیزه باهم، خط قرمزوخصمانه ای با هم داشتند. فقط شخصیت مثل مزاری بزرگ بود که توانست، آنهارا به دور یک محور ویک نام متحد بسازد. ورنه دیدیم که پس از رهبر شهید، این احزاب چگونه از کنارهم دورشدند و دوباره به بخش های مختلفی منقسم گردیدند. 

  استاد مزاری پس از این وحدت بخشی که خودش یک پیروزی بزرگ در ساختار سیاسی جامعه ما بود، برای اولین بار مطرح نمود که هزاره ها ۲۵ درصد نفوس افغانستان را تشکیل میدهد، وبا ارائه این رقم، اضافه کرد که در ساختار سیاسی افغانستان، باید حق مشارکت هزاره ها کمتر از ۲۵ در صد نباشدو مشارکت ملی باید براساس شعاع وجودی قومیت ها در افغانستان شکل بگیرد. شما آگاهیدکه قبل بر آن  هیچگاهی در تاریخ افغانستان رهبران سیاسی وملی این کشور آنهم دریک شرایط جنگی با این صراحت سخن نگفته بودند. عظمت بابه در این است که از سوی جامعه ای سخن میگوید، که حاکمیت های اتنو سنتریست، پرورش وگسترش نفرت نسبت به این جامعه را تقریباً به طبیعت ثانوی مردم افغانستان تبدیل کرده بودند. در شهر ها وولایات، از جمله شهر کابل ، کلمه " هزاره " معادل اهانت بود. وادای این کلمه، نوعی " دشنام " دهی به شمار میرفت. اما مردی از تبار آزادگان، مردی از خیل عظیم قربانیان ومردی ازمیان فاجعه دیده گان تاریخ که صدسال جامعه اش را بسوی نابودی فزیکی هول داده بودند، برمی خیزد از نام ، هویت ، تاریخ وحضور مردم توهین شده اش دفاع میکند، نه فقط دفاع در سخن ، بلکه به آنهاییکه بار دیگر کمر به محو به اصطلاح این نفرین شدگان، میگرفتند پاسخ دندان شکن می دهد. فاجعه افشار که چند روز پیش در سوگ ۱۷ سالگی آن گریستیم، ازسلسله همین بازی های شیطانی جباران تاریخ بود که تا " هزاره " در کابل محو گردد، ومقاومت وجودی اش در پایتخت افغانستان  واژگون شود. اما اسوه مقاومت، کوه بلند آزادی به عظمت کوه بابا، از نو سنگر مقاومت اش را در غرب کابل بنا کرد وتا واپسین دم از عزت مردم اش دفاع نمودو بابه شد، بابه همه ما، بابه تمام فرزندان رشیدش، بابه ای یک ملت که از چهارسو ، مورد کین وکمین ، تفنگ وجفنگ بود. 

  دوستان گران ارج!

 دورنرویم، حوادث بعدی را همه ما شاهدبودیم ، تکرارش ملال آور است. اما با حضور مجاهدین در کابل، عده ای هم در زمان حیات بابه وهم بعد از سقوط غرب کابل میگفتند ، ای کاش که حزب وحدت در کابل مستقر نمیشد ودر بامیان میماند. اما برخلاف، سه سال مقاومت غرب کابل، یکی از حماسه های بسیار جاودان تاریخ مردم ما است. همین مقاومت  بود که حضور جامعه هزاره را در سطح ملی وبین الملی مسجل ساخت. چون خلق فاجعه افشار با هدف هویت زدایی سیاسی ونظامی کامل هزاره از کابل بود. اما مقاومت غرب کابل در واقع تحکیم ابدی هویت وحضور جامعه هزاره در افغانستان واز جمله در مرکز آن بود. حاصل جمع همان مقاومت بی نظیرغرب کابل را تا به امروز شاهد هستیم. بیجا نبود که استاد مزاری گفت که :

  "يك چيزي كه باز در اينجا لازم است براي شما تذكر بدهم، آن اينست كه: تبليغات دشمن باز دوباره اوج گرفته است. باز دوباره همان راهي را در پيش گرفته كه در افشار پيش گرفته بود. باز پول پخش مي كند. باز به نام قوماندانها پول مي فرستد، اياديش تبليغ مي كند كه جنگ تعيين  کننده و سرنوشت ساز در كابل پيش مي آيد. كه به آن هدف شومشان برسد كه شما كابل را تخليه كنيد. اين براي اين مسأله است.
براي شما مردم مي گويم، يكبار ديگر هم گفتم: كابل خانة شما است، غير از كابل شما جايي نداريد كه برويد، با تبليغات دشمن كابل را تخليه نكنيد، اين خواست دشمن است.
شما اگر هزارها نفر مسلح در هزاره جات باشيد، كابل را نداشته باشيد، شما را كسي براي تان حق قايل نيستند. لهذا تحت تأثير تبليغات دشمن قرار نگيريد. هيچ جنگي(براي شما اطمينان مي دهم) در كابل تعيين كننده نيست. هر كس سرنوشت افغانستان را مي خواهد با جنگ تعيين كند اين اشتباه مي كند. ده تا جنگ در كابل پيش آمده همه اش براي اين مسأله بوده كه اين فيصله كن است و آخرين جنگ است.
هيچ كس كسي ديگر را حذف نمي تواند، زور همه به يكديگر معلوم است. اين تبليغات، تبليغات مُفت است. شما هيچگونه تشويش نداشته باشيد."

  این سخنان بابه را سال پار هم در همین تالار، خدمت شما گفته بودم. چون این یکی از مهم ترین پیشبینی های تاریخی بابه است. حالا هم در شرایط غیر جنگی، در فضای نسبتاً آرام، همه فعل وانفعالات سیاسی واقتصادی از شاهرک کابل به شریان های سایر مناطق افغانستان جاری است. یعنی  تیز بینی وهوشمندی رهبر شهید در این است که " کابل "را به عنوان  مرکز سیاست وقدرت وشکل گیری روند های تاثیر گذار در حیات اجتماعی کل مردم افغانستان واز جمله جامعه هزاره به همه گوشزد می نماید وتثبیت حضور وهویت جامعه رابه تناسب پایداری ومقاومت اش در کابل محک میزند. برای فهم بیشتر شکل گیری مقاومت غرب کابل پس از فاجعه افشار، دوستان میتوانند به بخش مقالات سایت وزین " جمهوری سکوت" مراجعه نمایند ودر آنجا خاطرات فرزانگان جامعه ، یاران وهمسنگران رهبر شهید چون: استاد عزیز رویش، نصرالله پیک ، عبدالاحد بهادری ، حاج علی میرزایی را بخوانند.این خاطرات که به مناسبت ۱۷ سالگی فاجعه افشار وپانزدهمین سالروز شهادت رهبر شهید، انتشار یافته است ، بخشی از تاریخ سقوط غمبار افشار و برپایی مجدد مقاومت غرب کابل رابیان میکند. این خاطرات نشان میدهد که رهبر شهید، باچه جسارت بی نظیر، به رغم قلب زخمی از فاجعه افشاربار دیگر به قوماندانان وسنگرنشینان درس مقاومت وپایداری میدهد و از نوسنگرهای دفاع رابر می افرازد ومردم رابرای مقابله با خصم هزاره آماده میکند. برای اینکه تاریخ یکماه آخر مقاومت غرب کابل را دقیق تر بدانید ، بازهم به سایت " جمهوری سکوت " مراجعه نمایید و سلسله مقالات استاد عزیز رویش را زیرعنوان " غرب کابل ، میعاد با عدالت " را بخوانید واستاد رویش که خود در صحنه حاضربوده، روزشمار حوادث را از ۲۲ دلو تا ۲۲ حوت سال ۱۳۷۳ خورشیدی را ثبت ومنتشر نموده و می نماید.

   مقاومت غرب کابل حماسه جاودان تاریخ ما و آیینه تمام نمای پایداری ودفاع از شرف وهویت جامعه است. مقاومت غرب کابل اوج مقاومت ها در کل تاریخ جامعه هزاره و ستیغ پایداری برای هویت دهی این جامعه به شمار می آید. این مقاومت درروند عدالتخواهی جامعه تاثیرات شگرفی از خود بجا گذاشت. چون جنگ با غرب کابل را باهدف اضمحلال کامل یک ملیت آغازکرده بودند ومقدمه خونین آن را در فاجعه افشار چیده بودند واینک میرفت تا غرب کابل را گویا از وجود " هزاره " خالی نمایند. در این رویای " تخلیه " همه همدست بودند، از کوه های بلند پغمان وتلویزیون واز پهنه های تایمنی وخیرخانه ، همه لحظه شماری میکردند، که چه وقت سنگر های مقاومت در هم میشکنند،تا فاجعه دوم را بیافرینند وغرب کابل را به خون بکشانند. اما مزاری بزرگ با مردم خود چون کوهی استواردر سنگر های شان پایدار ایستادند وتا لحظات آخر مجال بروز فاجعه دوم را ندادند.

  دوستان گرانقدر!

 ظهور نامیمون طالبان وشهادت بابه ویاران با وفایش، غمنامه بزرگ تاریخ مردم افغانستان است که پانزده سال قبل طالبان سیاه دل وسیاه اندیش نخستین فاجعه را در راه رسیدن به پایتخت کشور، رقم زدند. این زنگ خطر بسیار آشکاری بود که باید همه در ک میکردندکه بار دیگر پنجه های شوم پاکستان حلقوم افغانستان را می فشارد. طالبان با رسیدن شان به کابل نشان داد که از کدام خاستگاه برخاسته اند وچگونه میخواهند که تاریخ ، هویت ، مدنیت وفرهنگ افغانستان را به حراج بگذارند. قتل عام های ازسوی طالبان در مزار ، شمالی، بامیان ویکاولنگ با نیت هویت زدایی جوامع محروم افغانستان واز جمله جامعه هزاره بود. برای این قتل عام ها و فاجعه ها اسناد معتبر ملی وبین المللی وجود دارد که نیاز به تکرارآن دیده نمیشود.در این راستا منفجر نمودن مجسمه های عظیم بودا در بامیان، سند انکارناپذیری از ستیزه آشکار طالبان با فرهنگ و مدنیت  افغانستان به شمار میرود. 

 اما سال ۲۰۰۱ میلادی، از آنجهت سال نیکوی بود که طالبان والقاعده از هرم قدرت سیاسی افغانستان به زیر کشیده شد واین سقوط مبارک با حضور جامعه بین المللی در افغانستان گره خورده است. امید واریم که این گره خوردگی در غباراز " آشتی طلبی ها" باطالبان محو نگردد. پس ازسقوط طالبان، با ظهور پروژه " دایاگ" هزاره جات در کلیت خویش نخستین مناطقی بود که خلع سلاح گردید. در انتخابات دور اول و دوم ریاست جمهوری وهم در انتخابات پارلمانی جامعه هزاره با شور و شوق زایدالوصفی شرکت جستند. چنانچه میزان مشارکت زنان در این مناطق بیشتر از مشارکت مردان بوده و امنیت در سراسر هزاره جات در واقع در این هشت سال واندی" الگوی امنیت" تمام مناطق افغانستان بوده است. در کل مناطق هزاره نشین ، حتی یک جریب زمین کشت خشخاش نداشته است. امابا تمام این دستاوردها، هزاره جات بار دیگر در شرایط امن وامنیت مناطق خود، از بازسازی محروم نگهداشته شده ،خطوط مواصلاتی همانگونه نامرتب واز سرک اسفالتی کابل - هزاره جات که ۴۰ سال قبل طراحی شده بود ، خبری در میان نیست. مکاتب با فقدان کادر مسلکی ووسایل درسی مواجه اند. فقر بیداد میکند ودر برخی مناطق ، مردم به جای نان علف میخورند، ودر برابر چشمان حکومت، دهها خانواده به دلیل نداشتن سرپناه در مغاره های بامیان پناه آورده اند. مساعدت های بین المللی به جای اینکه به مناطق امن اختصاص داده شود برخلاف هر از چند گاهی آگاه میشویم که میلیون ها دالر به مناطقی سرازیر میشود که " مناطق جنگی " اند. اما هزاره جات امن که سخت به بازسازی وفقرزدایی نیاز دارد، حتی یک درصدی بسیار ناچیز هم از این مساعدت هابرخوردار نمیشود. ولی شعارهای " وحدت ملی" ، " حقوق برابر شهروندی " و" تساوی وبرادری قومی " حکومت مرکزی ، گوش هارا کر کرده است. کجاست این تساوی ؟ کجا ست این برادری وبرابری ؟ کجاست این بازسازی متوازن ؟ کجاست این وحدت ملی ؟ کجاست این حق برابر شهروندی ؟ اگر شما این تساوی حقوق وبرخورداری از بازسازی را در مناطق امن احساس نکنید ، چطور ممکن است که  از برابری حقوق ورعایت قانون بطور یکسان در کل افغانستان حرفی به میان آورده شود؟ این غیر از برخورد دوگانه ارباب قدرت ، دیگر چه تعبیری شده میتواند؟ 

  دوستان عزیز!

  آقای کرزی تا کنون چندین بار به بامیان رفته است وهربار مردم این ولارا باغ های سرخ وسبز نشان داده وو عده بازسازی عنوان سخنانش بوده است. اما بروید ازمردم بامیان بپرسید که آنها تا چه حد غمگینانه، از فقر وبیچارگی شان شکایت دارند. آنها برای نشان دادن سمبولیک این نارسایی های متداوم دولت مرکزی، سرک های شان را چند متر " کاه گل " کردند. این بامیان را شما در سراسر هزاره جات تعمیم بدهید، آنگاه درک میکنید که فقر این بلای خانمانسوز چگونه هستی خانواده های هزاره جات را می بلعد. اگر در یک شرایطی جنگی این فقر اقتصادی رونما شود ، توجیهات خودرا دارد. اما در شرایط امن، ودر شرایط مساعدت میلیاد ها دالر از جیب جامعه جهانی، بازهم مردم یک کشور که علف بخورند، دیگر شرم وننگش به کی ها میرسد؟ طبعاً به آنهای میرسد که در کابل در پناه قصرهای مجلل، موترهای ضد مرمی با شیشه های دودی ودسترخوان های رنگین پراز طعام های لذیذ، زندگی میکنند. مهم نیست که این آقایون به کدام سمتی قرار دارند ویا به کدام ملیتی متعلق هستند. اما هزاران خانوداه، نه تنها در هزاره جات بلکه در سراسرافغانستان در ماه مبارک رمضان نمیتوانند با یک توته نان خشک وچای شیرین، روزه شان را افطار نمایند. بلی اگر جنگ تمام عیار در سراسر کشور وآنهم بدون حضور جامعه بین المللی می بود، دیگر تا حدودی زیادی این فاصله وحشتناک طبقاتی ، طبیعی بود.اما در شرایطی که جهان میلیون ها دالررا به کام دولت افغانستان واریز میکند ، ولی مردم افغانستان حد اقل نمیتوانند نان خشک گندم صرف کنند. فساد اداری دولت افغانستان که مدت زیادی سرخط اخبار دنیا بود، به عیان نشان داد که قدرتمندان افغانستان چگونه این پولهارا غارت میکنند وقدرت مافیایی خودرا استحکام میبخشند. ولی مردم روزتا روز در فقر دهشتناک فرو میروند. نشرات بین المللی به خوبی از این فساد اداری پرده برداشت. وحتی جامعه بین المللی مساعدت های خودرا مشروط به ریشه کن سازی همین فساد اداری ساخت. 

  دوستان گرامی !

 در چنین اوضاع واحوال بود که رئیس جمهور ما مصرانه طرح " مصالحه با طالبان " را پیش کشید. طالبان طبق روال گذشته در هردور از " آشتی طلبی" آقای کرزی مردم بیگناه وغیر نظامی را به آتش کشید وبدینگونه پاسخ جناب رئیس جمهور مارا داد. چنانچه در آستانه کنفرانس لندن در کنار ارگ رئیس جمهور، فروشگاه بزرگ افغان، وزرات عدلیه وچهارراهی پشتونستان را به آتش کشیدند.  در این روزهای نزدیک برای نشان دادن قدرت خود، وبه خاطر واکنش در برابر دستگیری چند قوماندان برجسته شان ذر چهار راهی انصاری نزدیک سفارت هند عملیات انتحاری را انجام دادند. گرچه گفتند که این کار لشکر طیبه است، اما لشکر طیبه، طالبان پاکستان وافغانستان، مدارس دیوبند وحتی مجلس متحده عمل پاکستان، از دیدگاه فکری واندیشوی باهم کدام تفاوتی ندارند. هرگاه مسئله آشتی با طالبان مطرح باشد، پرسش در اینجا است که با کدام طالبان ؟  همان طالبان  که تا اخر از تحویل دهی بن لادن سرباز زد. همان طالبان که مدتی پس از سقوط شان در سال ۲۰۰۱ بار دیگر مناطق زیادی را در تصرف خود در آوردند هزاران غیر نظامی را سپر جنگ های خود ساختند . همان طالبان که  بطور متداوم با شبیخون ها وجنگ و گریزها ، صدها سرباز نیروهای ائتلاف را به خاک وخون کشیدند. همان طالبان که همه روزه  دولت آقای کرزی را دولت دست نشانده وحضور جامعه بین المللی را اشغال گران کافر خطاب می کنند. همان طالبان که ژورنالیستان ومخالفان خودرا به جرم جاسوسی دولت در روز روشن سر می برند. همان طالبان که به غیر از سقوط واعدام سران واراکین دولت ، به چیزی کمتری قانع نیستند.همان طالبان که برای سقوط شان جامعه جهانی میلیون ها دالر هزینه کرد .وحالا دوباره اگر با انها طرح آشتی می ریزد، پس این همه قربانی، مصارف هنگفت نظامی وسرانجام حضور شان در افغانستان را چگونه توجیه خواهند کرد ؟ حتی یک مورد هم وجود ندارد که به اصطلاح طالبان میانه رو از جمله ملا متوکل وملا ضعیف، یک حرفی برضد ملاعمر وشورای رهبری کویته گفته باشد ویا برای یکبار هم واقع نشده تا آنها عملیات انتحاری طالبان وقتل صد ها انسان بیگناه وغیر نظامی را محکوم کرده باشند. طالبان هیچ گاهی میانه رو و کند رو نداشته ودر آینده هم نخواهند داشت. خاستگاه طالبان خاستگاه تند روی ، ترور و بنیاد گرایی است وطرح هرگونه مصالحه با آنها، جفای بزرگ به حق قربانیان وشهدای اند که دربرابر این سیاه اندیشان تاریخ جان های عزیز شان را از دست دادند.

  دوستان گرانقدر!

   روشن ترین خط رهبر شهید، مبارزه درراه تحقق عدالت اجتماعی وتامین حقوق برابر ملی ومشارکت سیاسی بر اساس شعاع وجودی تمام قومیت های خوردو بزرگ در افغانستان بود . اما بیایید که صادقانه از خود بپرسیم که این اهداف والا که پدر محرومان تاریخ افغانستان جانش را برسر آن گذاشت، تا کجا تحقق یافته است ؟  بطور مشخص جامعه که  استاد شهید، هادی ورهبر آن بود، به خصوص در این هشت سال واندی میسرشده است که پرتوعدالت، گرمابخش هستی شان باشد؟ متاسفانه همانطوریکه قبل بر این گفتیم، در زمینه پاسخی منفی داریم. در کنار دلایل دیگر، شاید عمده ترین دلیل آن به خود ما برگردد.بدان معنی که اگر بابه ای شهید ما ، وحدت تشکیلاتی ایجاد نمود، اگر در غرب کابل هزاران انسان جامعه اش بدون اینکه به کدام ولایت وقریه تعلق دارند در سنگرهای مقاومت از شرف وعزت مردم شان دفاع کردند. چون همه در وجود رهبر ورهبر در وجود همه عجین شده بود. دیگر قریه ، قول ولسوالی ولایت طرحش به سفاهتی بیش نمیماند واصلاً کسی به آن نمی اندیشید. ولی پس از آن ،دست های مرموزی تلاش کردند تا بی باوری منطقوی را دامن بزنند. در این کوشش ها شما برای لحظه ای هم دستان بیگانه هارا از یاد نبرید. گاهی بنام مذهب ، گاهی بنام منطقه ، گاهی بنام چپ ، گاهی بنام راست ، گاهی بنام مجاهد ، گاهی بنام کمونیست ، گاهی بنام ولایت وگاهی هم بنام ولسوالی، شمارا از هم جدا میکنند.یعنی تخم نفاق می پاشند تا از این آب گل آلود ماهی مراد را صید نمایند. برای رهایی از همه این نابسامانی های مهلک، مانیاز به یک تحول داریم. این تحول قبل از همه باید فرهنگ نگاه مارا نسبت به یگدیگر  تغییر بدهد. واین فرهنگ وقتی نهادینه میشود، که ما به ریسمان محکم درونی نام وهویت تاریخی جامعه خود چنگ بیاندازیم. چون همین نام نقطه عطف ومحور شور وشعوروپایگاه محکم " همبستگی " ما به شمار میرود. برای این همگرایی راههای جدیدی راباید جستجو نماییم وهمان راه های که مارا در این پیوند دهی یاری می نماید.

  دوستان عزیز،

  بدون اتحاد وهمبستگی ورهایی از هرگونه نفاق پراگندگی ، مطمیین باشید که ما بجایی نخواهیم رسید. زیرا بقول مشهور حق داده نمیشود ، بلکه گرفته میشود. اما دستیابی به حق بدون وحدت همگانی، همگرایی، همدلی وکنار زدن تفاوت های سلیقوی واندیشوی، میسر نمی باشد. تنها از این مسیر است که میتوانیم نقش بسیار مهمی در ساختار سیاسی و قدرت دولتی افغانستان بازی نماییم. مثال های زیادی وجود دارد از جمله رای نیاوردن وزرای جامعه هزاره در پارلمان، فراموشی وعده های ولایت شدن ولسوالی های جاغوری وبهسود، عدم بازسازی در هزاره جات ، به فراموشی سپردن احیای مجدد بت های بامیان و سکوت در مورد آغاز سرک کابل - هزاره جات ودهها مورد دیگر باید مارا به تامل وادارد، چون همین اتحاد وهمگرایی جامعه، میراث عظیم رهبر شهید است ، اگر ما بطور واقعی ونه نمایشی از مقام شامخ پیشوای عدالتخواهی استاد عبدالعلی مزاری، تجلیل می نماییم، باید این میراث عظیم را پاس یداریم و انرا به فرهنگ وکردار روزمره خود تبدیل نماییم. چون آفتاب آزادی ورستگاری این جاده را برای ما روشن و هموار کرده است.

                             درود به روان پاک رهبرشهید ویاران با وفایش !

                               زنده باد میهن عزیز ما افغانستان !

                           زنده باد اتحاد ، همدلی وهمگرایی جوامع محروم افغانستان!

    

                                                       ۲۲ حوت ۱۳۸۸ خورشیدی

                                                         حسین ورسی

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در پنجشنبه بیست و هفتم اسفند 1388 و ساعت 16:27 |

                                       

                                  زبان دری ازدید ملک الشعرا بهار

                                                     قسمت دوم

  د : برای اثبات قول ابن مقفع ونویسنده گان فرهنگ فارسی، انتشار زبان دری از سمت مشرق ونیمروز  می تواند دلیل محکمی باشد. چون آگاهی داریم که زبان عامه ی غرب ایران در آنوقت زبان پهلوی بود که غالب کتب دینی، ادبی و علمی به زبان پهلوی نگارش یافته و شعرهای که در نواحی جبال، همدان، آذر بایجان، طبرستان ودر مجموغ مغرب ایران گفته میشد تا مدتی به زبان پهلوی، طبری ویا سایر زبانهای محلی بود. اما قدیمترین اشعار فارسی که در خراسان وسیستان از سوی حنظله بادغیسی، محمد بن وصیف سکزی وبسام کرد خارجی وغیره سروده شده است به زبان فصیح دری بود . سرود کرکوی بنا به روایت تاریخ سیستان هم به زبان دری است نه به زبان پهلوی.

  قدیمترین کتب فارسی که از دوره ء اسلامی به دست ما رسیده و یا از آنها اگاهی یافته ایم عبارت اند از : مقدمه شاهنامه ای ابی منصوری - باا لطبع شاهنامه ای منثور -  ( قبل از نیمه ء دوم قرن چهارم هجری  تدوین شده است ) ، ترجمه ء تاریخ طبری در سال ۳۵۲ هجری ازطرف ابوعلی محمد بن محمد البلعمی وزیر منصور بن نوح سامانی، ترجمه ی تفسیر طبری و حدو دالعالم، گرشاسب نامه ی ابوالموید بلخی وکتاب دیگری وی به نام عجایب البلدان، به زبان فصیح، استوار و پخته ی دری نگارش یافته است. همه ء این آثار از دست آوردهای ادبی و فرهنگی خراسان به شمار می روند. از پختگی عبارات، استحکام ترکیبات وشیرینی لفظ و معنای آنها پیداست که نه تنها نثری قدیم وپرورش یافته ای سالیان، بلکه قرنهای دورو دراز است و به مراتب از کتب نثر پهلوی که شاید برخی از آنها همزمان به وجود آمده باشند، پخته تر، جامع تر واز لحاظ تطور کامل تر است.

  ظهور نظم ونثر دری که آثار رودکی، شهیدبلخی، فردوسی ، بلعمی، ابو الموید بلخی  وتاریخ سیتان به عنوان نمو نه های زیبا، میرساند که زبان دری لهجه خاص مردم خراسان، ماورا ء النهر، نیمروز و زابلستان بوده است. مردم مغرب، مرکز، شمال وجنوب غربی ایران تا مدتها به زبان پهلوی ویا طبری سخن می گفتند. پس از نشر آثار ادبی دری از سمت خراسان، سایر مردمان بلاد ایران از این شیوه ای زیبا پیروی کردند ورفته رفته ازگفتن اشعار فهلوی، رازی ویا طبری وهمچنان از نو شتن نثر پهلوی وطبری - در عصر دیالمه متداول بود - دست برداشتند و تابع سبک، لهجه ی شیرین و سهل المخرج دری گردیدند.

    شاید کسی اعتراض کند که سبب ظهور ننمودن شعر ونثر دری در غرب وشمال ایران پیش از ظهور ادب دری از خراسان، آن باشد که غرب، شمال و جنوب غرب ایران به واسطه نزدیکی جغرافیایی با بغداد بیشتر از خراسان در تحت تا ثیر سیاست، نفوذ لشکری و کشوری تازیان قرار داشته وبه همین دلیل مجالی برای سرودن شعر ویا نوشتن نثر به دست نیاوردند، آنچه گفته ونوشته اند به عربی بوده است. برخلاف خراسان وسیستان به دلیل دور بودن از پایتخت عرب وحضور امیران مستقل و گر دن کش ، فرصتی برای گفتن شعر و نوشتن کتاب به زبان ملی ونژادی خود به دست آورده اند. این اعتراض نمیتواند وارد باشد. نخست اینکه خراسان وسیستان نیز در زیر نفوذ مرکز خلافت تا دیری رنگ عربی گرفته بود و ادبای آن بلاد در سرودن شعر وتالیف کتب به زبان عربی دست کم از مردم سایر شهرستان های غربی ، مرکزی وشمالی ایران نداشتند. با مراجعه به " یتیمته الدهر " ثعالبی و " دمیته القصر " باخرزی ، و منشآت ابوبکر خوارزمی وبدیع الزمان همدانی وسایر ارباب فضل، این معنا آشکار می شود. ثانی اینکه که توجه سامانیان، برخی از صفاریان وغزنویان به شعر عربی کمتر از توجه آل بویه، صاحب ابن عباد و شمس المعالی نبوده است. پس دیده می شود که شعر ونثر دری با لطبع در خراسان ظهور کرده و با اندک توجهی از سوی ملوک آن بلاد، شعرا و دبیران به سرودن شعر و نوشتن نثر به زبان دری اهتمام جسته اند. اما در همان زمان یک بیت شعر  و یا یک رساله به این زبان در غرب، شمال و جنوب غرب ایران ( در قرن چهارم ) ظهور نیافته است. اگر شعر ویا کتابی دیده شده به زبان پهلوی ویا طبری بوده است. در اواخر عهد سامانیان وآغاز دولت غز نویان وسلاجقه به تدریج بنا بر فتوحات آن سلاطین درری ، جبال،گرگان، اصفهان فضلای شرق و غرب را درهم آمیخت انتشار اشعار، کتب تاریخی وادبی خراسان زمین در سایر شهرستان های ایران گسترش یافت وپس از آن زبان دری زبان ادبی وعلمی ایران شناخته شد. با تسلط دولت سلجوقی بر عراقین این "شناخت " قوت بیشتر یافت. شعرای بزرگی پس از غضایری، قطران و ابو المعالی رازی درنقاط شمالی، مرکزی و غربی ایران پدید آمدند.

  ه - مطلب دیگری که قول ابن مقفع را تایید می کند، بقایای لهجه های محلی است که شرح  آن از مو ضوع بحث ما خارج است  ، چون ما با تاریخ تطور ادبیات دری سر و کار داریم. اما همین قدر کافی است که اشاره گردد که در خراسان - به ویژه افغانستان -  بخارا و تاجیکستان امروز، نمونه های بارزی از طرز تلفظ زبان دری در روستاها مو جود است ، ولی در مرکز، غرب و جنوب ایران آنجاییکه که زبان ترکی نفوذ نکرده است، لهجه های محلی یاکردی و لری است ویا پهلوی شمالی یا پهلوی جنوبی چنانکه زبان شهر وروستای اصفهان، فارس ونهاوند پر است از لغات و اصطلاحات وحتی طرز ادای کلمات پهلوی و... خلاصه لغات، ترکیبات واصطلاحات که در زبان پهلوی وجود ندارد، اما میان مردم خراسان متداول است.

  و - مهم ترین سندی که حکم قطعی در صحت روایت ابن الندیم ، ابن مقفع  و حمزه می دهد. اوراق " تورفان " بقایای کتب دینی مانویان است، که مورد توجه خاور شناسان قرار گرفته است وپس از تدقیق دریافته اند که این نوشته ها ریشه و پایه ی زبان کهن دری است که از لغات های معتنا بهی ترکیب یافته اند.

                                                      ***

   از اسناد نامبرده شکی باقی نمی ماند که زبان دری خاص مردم خراسان و مشرق ایران بوده که در دربار تیسفون میان درباریان ورجال مملکت این زبان متداول بوده واز این لحاظ آن را " دری " گفته اند. چون " در " به زبان سا سانی به معنای پایتخت ودر بار است. اگر کبک دری منسوب به دره است مانع از آن نیست که زبان دری به معنای دربار و پایتخت نباشد. پرسشی که باقی می ماند این است که چطور شد که زبان مشرق ایران در مغرب آن کشور زبان درباری شد ه است ؟ شاید پاسخ آن باشد که در عهد آزرمی، پوران و یزد گرد این زبان به همراهی " پهلویان " یعنی اتباع " فرخ هرمز " پدر " رستم " که همه از مردم خراسان بودند وطبری آنان را " فهلویان " می نامد ، به در بار تیسفون راه یافته ودر مدت طولانی نفوذ آن طایفه در پایتخت، این زبان در دربار ریشه دوانیده است ومصادف با دخول تازیان در مداین ، زبان دری در دربار شایع بوده است.

                                                    ***

   عقیده ی دیگری هم در وجه تسمیه ی دری است که تا هنوز دلیل قطعی بر آن نداریم ، آن این است که دری مخفف " تخاری " بوده که " خا ء " به " ها ء " هوز ( مطابق قاعده ی زبان فارسی ) تبدیل شده " الف " آن به " فتحه " بدل گردیده که " تهری " میشود وبعد " ت " به دال بدل شده - که در زبان فارسی اینگونه معمول بوده است - که " دهری " خوانده شود ، بعد " ه " آن حذف گردیده که بالاخره " دری " شده باشد.   ( ۱ )

  تخار ها مردم ایرانی بودند وپس از کوچ کردن از حدود تبت وارد خاک بلخ و نواحی مرکزی افغانستان امروزی شدند وتخارستان به نام آنان نامبردار گشت. هرچند برخی از خاور شناسان زبان تخاری را جزء از زبانهای هند و اروپایی از طبقه ی سانتوم Cantom می شمارند، اگر این معنی محقق شود وجه تسمیه اخیر باطل می شود ویا تاریخ این تسمیه به وقتی تنزل می کند که تخارها در نواحی بلخ ساکن گردیده وزبان آنها با زبان سغدی مخلوط شده است.

  به هر حال اینکه زبان دری از لهجه های شرقی است شکی وجود ندارد. و لو در اصل از نام تخاری باشد ویا منسوب به در ودربار ویا کدام وجه تسمیه دیگر، اینکه از خراسان برخاسته وبعد به تدریج در تمام بلاد ایران گسترده شده است ، همه متفق القول اند.

                                                                        پایان

                              ----------------------------------------

  ( ۱ ) - تخارها ، طایفه ای از ایرانیان بودند که در قرون قدیم و قبل از تهاجم " هون ها " وترکان آلتایی به ماو را ء النهر در حدود مرزهای ایران و تبت ساکن بودند وزبان آنان شاخه ای از زبان ایران بود. مانی پسر فدیک در میان آن جماعت می زیسته واز این رو آنرا چینی نامیده اند. پس از هجوم مردم آلتایی به حدود مذکور - که از آن پس به ترکستان موسوم گردید - تخار ها کوچیدند وبه داخل ایران آمدند ودر نواحی بلخ ، بدخشان وغور سکنی گزیدند و این نام را از خود به آن نواحی دادند. ( بهار )

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در شنبه بیست و هشتم آذر 1388 و ساعت 16:13 |

                              

                                    زبان دری از دید ملک الشعرا بهار  

 یاد آوری :

 ملک الشعرا بهار یکی از چهره های برازنده و نامبردار فرهنگی ایران زمین است که که اورا آخرین حلقه ای از سلسله ی شعرای کلاسیک زبان فارسی در ایران، می دانند. بهار که بیشتر به عنوان شاعر ورزیده شناخته شده است ، سیمای چند بعدی دارد. او در تقویت جنبش مشروطه خواهی در ایران از راه انتشار مقالات واشعارش در نشریه های " بهار " و " نوبهار " - به مدیریت خودش - نقش بسیار مهمی در این گستره داشته است. بهار شش بار به عنوان نماینده مجلس در پارلمان رفت ویکبار هم سمت وزارت فرهنگ را عهده دار گردید. بهار دیوان بزرگ شعری دارد وهم تاریخ احزاب سیاسی را  به رشته ی تحریر در آورد. ملک الشعرا بهار ، کتاب " سبک شناسی " را درسه جلد نوشت که عمدتاً به سیر تاریخ تطور زبان فارسی از قدیم تا عصر ما اختصاص یافته است. نیم قرن از چاپ این اثر گرانبهامی گذرد، با وجود که در این زمینه آثار فراوان از منابع همزبانان وخارجیان به نشر رسیده است، اما پژوهش محمد تقی بهار در زمینه ازارزش وِیژه ای بر خوردار می باشد، چون نویسنده این اثر احاطه ای کامل به زبان و ادبیات فارسی داشت وهم در جمع آوری، تدقیق وبررسی متون های قدیم به عنوان یک صاحب نظر فرهنگی، این اثر جاودان پژوهشی را آفریده است. آنچه که این اثر را برجسته می سازد، مطالعه ی فراوان متون قدیم و آثار جدید، حفظ کامل بیطرفی، توجه به حوزه ای فرهنگی زبان فارسی  - دری ، دوری از هژمونیزم زبانی وغیره نشان دهنده ی عمق و پهنای فرهنگی و ادبی بهار است که در عین زمان فراز مندی اورا در حوزه ای تحقیقی نیز برازنده می سازد.

   بهار ، در جلد اول کتاب سبک شناسی خود در نخستین گفتار زیر عنوان " زبان ایرانی " پس اززبانهای  : پارسی، مادی ، اوستا و زند، زبان زردشت ،فارسی باستان ، پهلوی ، سغدی ، مکثی بسیار جالب و پژوهشی به نوشته های نویسنده گان معتبر قدیم از جمله " ابن مقفع " در مورد نام ، ریشه و پیدایش زبان دری دارد که با استنادات پایه ای توانسته است قدامت، سلاست و هویت ادبی این زبان را به ثبوت برساند. بهار در اینجا به عنوان یک شخصیت فرهنگی که ابعاد وسعت نگری اش به او ماهیت یک انسان مسئول را در راستای حوزه ای تمدنی و زبانی ما می دهد، بدون هیچگونه غرض ورزی چندین بار به زیبای زبان دری از لحاظ سلاست گویشی وادبی اشاره می کند وبرای این اشارات خود به متون قدیم استناد می جوید. بهار بسیار به روشنی مطرح می کند که زبان دری از خراسان - شرق ایران - برخاسته وبه دلیل شیوایی گفتاری و ادبی خود برغرب ایران - در آنزمان به زبان پهلوی سخن می گفتند - غلبه یافته است. بهار مهد زبان دری را بلخ ، تخار ، بدخشان و سیستان و زابلستان دانسته و دلایلی مستندی از نویسنده گان با اعتبار قدیم می آورد.

     به دلیل اهمیت نوشته ای بهار فقید که یکی از سر آمدان شعر، ادبیات و فرهنگ عصر مابود و مردم ایران و حوزه ای زبانی و فرهنگی ما به او ارج فراوان قایل اند، نویسنده این یادداشت برای باز خوانی  " زبان دری " از نگاه ملک الشعرا بهار، این پژوهش ونوشته ای علمی را با کمی اختصار وبرای سهولت در خوانش به زبان امروزی در آورده و بدون اندک تغییر در مفاهیم آن، در این صفحه می آورد تا خواننده گان " سخن " پی ببرد که یکی از پیشگامان زبان، ادبیات و شعر ایران زمین ،" زبان دری " را چگونه معرفی نموده  و از لطف و شیرینی گویشی ونوشتاری این زبان چگونه به نیکو یی یاد کرده است. البته نوشته ی بهار فقید در چند بخش تقدیم می شود.

                                                            ورسی

             محمد تقی بهار

                                              زبان دری

  در معنای حقیقی این کلمه اختلاف است ودر فرهنگ ها مطالب مختلف نوشته اند اما از جمله گفته اند :

  " دری لغات ساکنان شهر های بلخ، بخارا، بدخشان و مرو است. گروهی بر آنند مردم در گاه " کیان " به آن تکلم میکردند وگروهی دیگر گفته اند که در زمان بهمن اسفندیار، چون مردم از اطراف عالم به در گاه او می آمدند وزبان همدیگر را نمی دانستند، بهمن فرمان داد تا دانشمندان زبان فارسی را وضع کردند وآن را " دری " نام نهادند. یعنی زبانی که به درگاه پادشاهان بدان تکلم کنند و بهمن حکم کرد تا در همه ای ممالک تحت سیطره ای او به این زبان سخن بگویند. از سوی دیگر دری را منسو ب به دره نیز کرده اند. مانند کبک دری که به اعتبار خوشخوانی او می تواند بوده باشد. زیرا که بهترین لغات فارسی، زبان دری است. "

  از این گفته ها میتوان به دو نتیجه رسید :

  ۱ - بزرگان و رجال مداین ( تیسفون پایتخت ساسانی ها ) در دربار و خانه به این زبان سخن میگفته اند.

 ۲ - زبان دری ، زبان مردم خراسان در شرق ایران از جمله مناطقی چون بلخ، بخارا و مرو بو ده است. جمع بین این دو هیچگونه اشکالی ندارد چون توجیهات مستندی در ذیل می آوریم :

  الف : روایتی از ابن الندیم است که ازز بان ابن مقفع می گوید : 

  " زبان دری لغات شهر های مداین است ودر دربار پادشاهان بدان زبان سخن می گفتندو لغات مشرق وبلخ در آن غلبه دارد. "

  ب :  روایت یاقوت از حمزه بن الحسن ونص کتاب التمنبیه حمزه که مطابق روایت ابن الندیم است.

 ج : غالب عبارات فارسی که در کتب عربی از قول شاهنشاهان ساسانی و رجال آن عصر نقل شده است به زبان دری است نه به زبان پهلوی. چنانچه جاحظ در " کتاب التاج " عباراتی از شاهنشاهان ساسانی از جمله  " خرم خفتار " را مثال می دهد که به زبان دری است. اسماعیل ابن عامر ، یکی از سرداران سپاه خراسان که مروان بن محمد آخرین خلیفه ی اموی ها را تا مصر دنبال نمود ومروان در این جنگ کشته شد، طبری از قول او می گوید که اسماعیل به خراسانیان گفت  : " دهیذ یا جوانکان " ویا " یا اهل خراسان مردمان خانه بیابان هستید " این دو عبارت هم به زبان دری است.

  ابن قتیبه در " عیون الاخبار " در شرح رزم " و هرز سوار " با حبشیان در یمن حکایتی ذکر میکند :

  " سوا ران ایرانی بر تیر های خویش نامهای می نوشتند. این نامها یا نام شاهنشاه بود ویا نام خود سوارکار، گاهی نام پسر ویا نام زن شان. و هرز چون در برابر صف جنگی حبشیان قرار گرفت غلامش را گفت : تیری از ترکش بیرون آر وبه من بده ! غلام تیری بر آورد و به دست سوار کار داد که بر آن تیر نام زن وهرز نوشته بود. وهرز آن را به فال بد گرفت وبه غلام گفت : تویی زن ! واین فال بد به تو برگردد ! این را برگردان وتیری دیگر بده !  غلام تیر را به جعبه گذاشت ودست بردو تیری دیگر بر آورد وبه دست خداوند داد. چون وهرز دید باز همان تیر بود ! پس وهرز در فالی که گرفته بود اندیشه کرد وناگهان به خود آمد و گفت " زنان ! " سپس گفت  :  " زن آن "  ( بزن آن را ) نیکو فالیست این ! ... الخ "

  این داستان می رساند که وهرز به زبان دری سخن می گفته است.ویا نقل سخنان آنانرا تازیان به مناسبت اینکه زبان بزرگان ایران زبان دری بوده است، به همان شنیده و روایت کرده اند. چون در زبان پهلوی زن را " کن " میگویند و دختر را " کنیزک ". نام زن وهرز با فعل " زن " در زبان پهلوی متجانس نمی باشد، تنها این تجنیس در زبان دری ممکن است. بازهم ابن قتیبه در " عیون الاخبار " از قول علی بن هشام آورده و می گوید :

   " در شهر مرو مردی بود که برای ما قصه های غم انگیز نقل می کرد ومارا می گریانید ، سپس از آستین تنبوری بر می آوردو می خواند : " ابا این تیمار باید اندکی شادی ... " واین عبارت که شعر هفت هجایی بدون شک به زبان دری است. به همین سان جمله های دری که از قول بزرگان عهد ساسانی نقل کرده اند در کتب تاریخ و ادب بسیار است. گرچه جمله های پهلوی در میان آنها دیده می شود ، لیکن غلبه با جمله های دری است از این رو می توان نظر ابن مقفع را تایید نمود.

                                                                       ادامه دارد ...

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در دوشنبه بیست و سوم آذر 1388 و ساعت 17:1 |

                                حافظ غزل پردازشورانگیزعشق وزندگی

                                        ۶

                                                 تا زمیخانه ومی نام و نشان خواهد بود

                                                  سرما خاک ره ء پیر مغان خواهد بود

                                                 بر سر تربت ما چون گذری همت خواه

                                                   که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

    ابعاد هنری شعر حافظ :

  لف تولستوی، نویسنده ی نامدار روسی ویکی از مشاهیر برجسته  ادبیات جهانی، صاحب دهها ا ثر داستانی و از جمله شهکارهای چون " جنگ و صلح " و " ا نا کارنینا " در کتاب " هنر چیست ؟ " خود به یکی از تجربه های شخصی خویش، در باب هنر اشاره می کند. تولستوی می گوید که بنا به اصرار یکی از دوستا نم، برای شنیدن موسیقی "واگنر "در یکی از تئا تر ها رفتم، اما لحظات بعد از شنیدن بخش نخست سمفونی واگنر، چنان خسته و دلزده شدم که هر آن منتظر تفریح تالار بودم ودر اولین فرصت تنفس، به سرعت آنجا را ترک گفتم و با سری پر ازهیا هو یک راست راهی دهکده ام شدم، اما قبل از رسیدن به منزل، زنان دهکده ی ما، در پای تپه ای آهنگ محلی ای را به صورت دسته جمعی زمزمه میکردند و داس های شان را به عنوان ضرب آهنگ چنان منظم وهنرمندا نه بر سنگها میکو بیدند که برای من دهها مرتبه لذت بخش تر و زیباتر از سمفونی واگنر بود واین آهنگ فولکلوریک چنان در من اثر گذار بود که بی اختیار اشک از چشما نم جاری گردید. این را من هنر و گرداننده گان آنرا هنر مند می دانم، با وجود که آنها تعلیم موسیقی نکرده بودند اما چنان هنرمندانه آهنگ و ضرب را با هم آمیخته بودند که به شدت شنونده را تحت تاثیر قرار میداد. اینکه تولستوی موسیقی واگنر را نپسندیده است کاری نداریم. زیرا " ریچارد واگنر " یکی از برجسته ترین موزیسن های آلمانی است که تا حدودی زیادی " او پراهای آلمانی " مدیون او می باشد وبرخی ها واگنر را پیشوای " موسیقی تجدد " خوانده اند. اما تولستوی در بیان این حکا یت می خواهد بگوید که هنر تنها محصور به بخش خاصی از جامعه تعلق ندارد که در تالار های اشرافی به نمایش گذاشته شود. هنر وهنر مند را میتوان به وفرت درمیان مردم عادی در یافت و اثر گذاری آن را به عیان مشاهده نمود. چنانچه تولستوی در باب هنر می گوید :

     " ... هنر، لذت و سرگرمی نیست ، هنر، یک عضو حیات انسانیت است که شعور معقول انسانها را به حوزه ی احساس منتقل می نماید. "

   ها تمن می گوید :  " هنر چیزیست که باطن را در ظاهر نمایان می سازد ."

     با این گفته ها برگردیم به شعر حافظ و در آخرین بخش این یادداشتها، نگاهی داشته باشیم به جنبه های هنری شعر خواجه ی شیراز.

     یکی از ویژه گیهای که شعر حافظ را، به شعر زمانه ها مبدل ساخته است، بعد هنری آن می باشد. زیرا هنر، ا نبساط روحی ایجاد می کند موجب رشد وترقی صفات انسانی در جامعه میشود. حافظ در شعر هایش رمز پردازی میکند وحضور غنی سمبولیزم شعر اورا رازناک ساخته است. حافظ یا خودش سمبول ها را آفریده ویا به سنت سرایش شعر فارسی - دری، روح حافظانه بخشیده است. همین نماد ها، سمبول ها ورمزها سببب می شود که هرکس با خواندن شعر حافظ به دریافت شخصی خود نایل شود ویا به اصطلاح دیگر، چهره ی خودرا در آیینه ای شعر او تماشا نماید. تصویر های دقیقی که حافظ از آرمانها،ایدیالها وحقیقت یابی های انسان در شعر هایش ترسیم می کند چنان چنگی به قلب ها می زندکه گویا حافظ از سوی میلیون ها انسان سخن می گوید و یا نماینده ی آنهای اند که می خواهنددر پهنه ای حیات به آزادی ، آزاده گی ، رهایی وعشق برسند. بدان دلیل است که هیچ کتا بی به اندازه  کتاب حافظ ، آرمان مشترک انسانی را تبلور نبخشیده و هیچ اثری ـ شاید در تمام دنیا - به اندازه ی دیوان حافظ به قلبها نزدیک نبوده است. فقط کافی است که گفته شود نزدیک به هفت قرن است که در اوج بحران ها ودرد های اجتماعی و شخصی، به حافظ متو سل می شو ند و نیت رهایی از این غمها را نخست در شعر او جستجو میکنند و نکته ای جالبتر ازهمه اینکه در اوج این بحران های به اصطلاح مهار ناشدنی، حافظ این رند خراباتی ،عیار و هنرمند دریچه  شعر ی را به روی " فال گیرنده " باز میکند که اورا یکسره از بستر تب آلود اندوه به وادی پراز فرحت و نشاط هدایت میکند. عمق اندیشه ،رندی و عیاری ، ستایش آزاده گی ، رهایی از تعلقات مادی، عصیان در برابر بیدادی ، ستیزه با خود محوری ، نفرت از ریا و سالوس ، تقابل با تظاهر و عوام فریبی ، ستایش عشق ومحبت انسانی و سرانجام ژرفای هنری  اشعار خواجه ای لسان الغیب را از امتیاز ویژه ای سرشار ساخته است و غزل هایش همپای حیات آدمی در این سیاره ء خاکی ما خواهند زیست .

                                               بمی سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید

                                                که سالک بی خبر نبود زراه رسم منزلها

                                               شب تاریک و بیم موج گردابی چنین ها یل

                                                کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها

                                             همه کارم زخودکامی به بدنامی کشید آخر

                                           نهان کی ما ند آن رازی کزو ساز ند محفلها

   رعایت دقیق وظریف تناسبات هنری، در فضای کلی ابیات حاکم است. بافت ها یکدست و درخشان ، شکل اجرای کلمات و تر کیبات متناسب، جملات در مناظره وتداخل همدیگر قرار داده شده و کارکرد هر جز از شعر  در جز دیگر شعر منعکس می گردد، که در نتیجه  درک دریافت روا بط بین اجزای شعر، لذت فهم شعر را چند برابر می کند :

                                                   سرم خوشست و ببانگ بلند میگو یم

                                                    که من نسیم حیات از پیاله میجویم

                                              شدم فسانه  به سر گشتگی و ابروی دوست

                                                 کشید در خم چوگان خویش چون گویم

                                                  زشوق نر گس مست بلند بالایی

                                                     چو لاله با قدح افتاده بر لب جویم

  زبان شعر حافظ در مقایسه با دیگر امکانات بیانی، از غنای استعاری بلندی بر خوردار است. لحن حافظ  لحن خاص است .این لحن گاهی عاشقانه ، گاهی حماسی ، گاهی شور آفرین ، گاهی شعور آفرین ، گاهی رندانه ، گاهی طنز آمیز و گاهی ملامتگرانه، گاهی شادی آفرین، گاهی حسرتبار و اندوهگین می شود. حافظ در واقع تمام مظاهر متضاد که آدمی در اندیشه و عملکرد خویش با آن مواجه است، به شیوه  هنرمندانه تصویر می نماید. حافظ این پرداخت های متضاد را چنان ماهرانه در کسوت شعر  قالب زده است که حتی خوانش حسرتبارترین لحن حافظ ،ملول انگیز نمی باشد. ماندگاری شعر حافظ در تبلور هنر مندانه ای همین تضاد ها است . حافظ می داند که جامعه ء انسانی در بستر تضادها زاده می شود ، پرورش می یابد، بزرگ می گردد ودر همین بستر میمیرد. بیداد در برابر داد ، تنگ نظری و تعصب در برابر بلند نظری، اسارت در برابر آزادی، تعلق در برابر بی تعلقی، بدی در برابر نیکی، هجران در برابر عشق، خشونت در برابر همزیستی، عهد شکنی در برابر وفا داری، خصومت در برابر دوستی ، فریبکاری در برابر راستی و... پیوسته در جوامع انسانی در حال نبرد هستند و حافظ توانسته است که با زبان شعر هنری خویش همه ی این تضاد هاراترسیم نماید و سر انجام پیروزی انسان را بر پلشتی های روزگار وعده بدهد:

                                            نفس باد صبا مشک فشان خواهد شد

                                              عالم پیر دگر باره جوان خواهد شد

                                            ارغوان جام عقیقی بسمن خواهد داد

                                           چشم نر گس به شقایق نگران خواهد شد

                                             این تطاول که کشید از غم هجران بلبل

                                            تا سرا پرده گا نعره زنان خواهد شد

                                                                      ***

  ویا :

                                        سحر ، کرشمه ء صبحم بشار تی خوش داد 

                                         که کس همیشه گرفتار غم نخواهد ماند

                                            من ارچه در نظر یار خاکسار شدم

                                            رقیب نیز چنین محترم نخواهد ماند

                                           چو پرده دار به شمشیر می زند همه را

                                             کسی مقیم حریم حرم نخواهد ماند

                                             زمهربانی جانان طمع مبر ، حافظ

                                          که نقش جور و نشان ستم نخواهد ماند

    زبان رندانه و هنرمندانه ی حافظ متکی به طنز است. او توانسته که طنز ظریف را در شعرهایش گسترش بدهد و به آن شور تازه وشعور ویژه ببخشد. حافظ از زبان طنز در ابعاد شخصی واجتماعی استفاده میکند. شاه، محتسب ، زاهد ریاکار وحتی خودرا در آماج طعن طنز آلود شعرهایش قرار می دهد:

                                                بگفتمش بلبم بوسه ای حوالت کن

                                               به خنده گفت کیت با من این معامله بود

  ویا :

                                              فقیه مدرسه دی مست بود و فتو ی داد

                                               که می حرام ولی به ز مال اوقافست

 ویا :

                                                زاهد خام که انکار می و جام کند

                                               پخته گردد چو نظر بر می جام اندازد

                                              باده با محتسب شهر ننوشی زنهار

                                               بخورد باده ات و سنگ بجام ا ندازد

    " ایهام " در شعر به معنی در شک، وهم و گمان انداختن است . ایهام عمدتاً در معنای قریب و بعید بکار می رود، که در نگاه  نخست معنای قریب آن در ذهن متبادر می شود، اما اگر دقت گردد، منظور شاعر در کاربرد ایهام متکی به معنا ی بعید ایهام است. ایهام جزء لاینفک شعر ناب می باشد. حافظ از ایهام خوب ترین استفاده را نموده است. او خواسته که با بکار گیری از این " ایهام " ها از شر فتنه ی زمان خویش در امان باشد، وهم ناگفته هارا باید بگوید. چون در سنن عرفانی هویدا کردن راز مکروه است. چنانچه از این پیش در مقاله ء " منصور حلاج فرازین شهید تاریخ " مثالی را ازیک عجوزه ء سبو بردوش ، آورده بودیم که در روز سنگسار ساختن منصور حلاج از آنجا میگذشت و گفت :

         -  بز نید این حلاجک رعنا را !  اورا چه به هویدا ساختن اسرار .

  لذا عارف اندیشمند ومتفکر، ملزم به آموختن رمز است و راز آموزی عارفانه زبان خاص خود را دارد، به ویژه عارفی که به زبان شعر سخن می گوید، ناگزیر است که در این رمز پردازی، از استعاره ها، نماد ها وسمبولها به گونه ی استفاده نماید که هم تناسب ظریفانه ای شعرش بر هم نخورد، هم سخن عارفانه اش را بگوید وهم معنا ی قریب وبعید از آن مستفاد شود. طبیعی است که  حافظ به عنوان بزرگترین شاعر هنر مند زبان پارسی - دری، با توجه به  تعلقات ژرف عرفانی او ، توانسته که از " ایهام "  به عالیترین شکل در شعر خود سود ببرد:

                                               دی میشد و گفتم صنما عهد بجای آر

                                           گفتا غلطی خواجه درین عهد و و فا نیست

   در این ایهام، گویا خواجه پس از دیدن صنمش، از او خواسته است که " پیمان " اش را بجا آورد. اما در معنا ی قریب آن، پاسخ صنم خواجه آن بوده که : توغلط کرده ای کدام پیمان میان ما نبوده که من بدان وفا کنم. اما در معنای بعید آن " عهد " ، اشاره ای به " زمانه " است. که در آن صورت پاسخ بعد اجتماعی می گیرد و نشان می دهد که اساساً در این دوران  هیچگونه " وفای نسبت به " تعهد " وجود ندارد.

                                               دل دادمش به مژده وخجلت همی برم

                                            زین نقد قلب خویش که کردم نثار دو ست

 در ا ین ترکیب ، ایهام ، هم به معنای " نقد دل " آمده و هم به معنای " سکه ء قلابی یا کذایی ". در معنای قریب آن ، دادن دل را مژده بخش شمرده و خجلت بردن از آن است که " نقد دل " را ناچیز دانسته که نثار دوست کرده است. اما در معنای بعید آن  " سکه ء کذایی " را نثار دوست خویش کرده ،وسخت از این پیشکش ناراحت و خجالت زده است. حافظ به عنوان یک عارف بلند اندیش با این ایهام می خواهد پیام بدهد که رسیدن به حضرت دوست، دل دادن بی ریا را می خواهد. هر آنکه از روی طمع  وبه خاطر دستیابی به آمال های مادی و معنوی، سر بر آستان دوست بگذارد، در واقع بجای نقد دل، سکه ی کذایی را به دوستش داده است. این خودش فاصله ی بسیار دور وطی ناشدنی با عشق دارد. زیرا در عشق باید کاملاً سوخت، خاکستر شد و از نو باید برخاست. این وقتی میسر می شود که در عشق و دوستی از طمع پر هیز نمود. از آن رو حافظ در شعرهای خود با هنرمندی تمام ، به زاهدان ریاکار، واعظان بی عمل، صوفیان غش دار و نیایش گران طمع دار تاخته است.

                                              عمر تان باد و مراد ای ساقیان بزم جم

                                            گر چه جام ما نشد پر می به دوران شما

    در اینجا، ایهام ، در کلمه ء " دوران " به معنای " زمانه و دوره " و " دور گردانی ساغر " آمده است. در معنای قریب آن ، حافظ اشاره ی به ساقی دارد که در دورگردانی ساغر ، جامش پر نشده است. اما در معنای بعید آن اشاره به روزگار خویش دارد که هرگز زنده گی به مرادش نه چرخیده و پیو سته آماج کینه وعداوت بوده است و...

   خلاصه ، ایهام پردازی، کاربرد استعاره ها، سمبولها و در عین زمان حفظ موسیقی کلام در غزلها ، رعایت تناسب و وزن مصرعها، هر کدام در جایگاه  خویش شعر حافظ را چنان از انسجام بی نظیری بر خوردارساخته است که خواننده به خوبی می تواند پیام های والای او را دریابد و از ان حظ ببرد. حقا که این اثر گذاری شعر حافظ را بر روح و اندیشه ی خو ا ننده اش، به جز ء از هنر مندی حافظ ، دیگر نامی نمیتوان داد. زیرا هنر هنرمند است که روان بیننده وخواننده را با افسون هنری خویش تسخیر می نماید و حافظ با شعر هنری خویش نزدیک به هفت قرن است که در قلمرو دلها حکومت می کند وجادوی سخن او همه ی مشتاقان اش را افسو ن کرده است. 

                                                                                   پایان  

+ نوشته شده توسط حسین ورسی در شنبه بیست و سوم آبان 1388 و ساعت 15:27 |